(१. असत्त्वभूतार्थेः स्वार्थिकाः)
१. असत्त्वभूतार्थेषु शक्तिमात्राभिधायिनो वाचकाः। यथा— तत आगतः, तत्र वसति, पुरस्तादाकतः, पुरस्ताद् वसति, देवत्रा गच्छति, मनुष्यत्रा तिष्ठति इति।
२. पदार्थगत—कुत्सा—प्रशंसाद्यभिव्यञ्जका द्योतकाः। यथा— कुत्सितं पचति पचतकि, प्रशस्तं पचति पचतिरूपम् ईषदसमाप्तं पचति पचतिकल्पम्, प्रकृष्टं पचति पचातितराम् एवं नितराम्, अतीवतराम् इति।
३. वाचकत्वे द्योतकत्वे वा मङ्गलवीप्साद्यधिकार्थाभिधायिनो विशेषकाः। यथा— बहुभ्यो देहि बहुशो देहीति, अल्पं देहि अल्पशो देहीति, द्वाभ्यां द्वाभ्यां देहि द्विशो देहि, माषं माषं देहि माषशो दाहि। एवं कस्मिन् काले कदा केन प्रकारेण कथमिति।
४. अनुप्रयोगाद्यपेक्षिणः सहाभिधायकाः। यथा— अनग्निरग्निः संपद्यते अग्निसात्संपद्यते, देवाय देयं करोति देवत्राकरोति। एवं तं भवन्तं ततो भवन्तम्, एतेन दीर्घायुषा, अत्र दीर्घायुषा, अस्मै आयुष्मते इहायुष्मते, कस्य देवानां प्रियस्य, क्व देवानां प्रियस्य इति।
५. गतिसंज्ञादिकार्यनिमित्तभूताः सार्थकाः। यथा— शुक्लीकृत्य, पटपटायते, द्वेधाकारम्, अभितो ग्रामम्, विना देवदत्तेन, दक्षिणाहि ग्रामादि(२.३.२९)ति।
६. शब्दोपचयादिमात्रहेतवो निरर्थकाः। यथा— उरसि प्रत्येव प्रत्युरसम्, आत्मन्यध्येव अध्यात्मम्, गिरिमन्वेव अनुगिरम्, उच्चैरेव उच्चकैः, त्वयैव त्वयका, अस्माभिरेवास्माकाभिः इति। एवमन्येऽपि— देवाः अर्जुनतोऽभवन्, पूर्वतो ग्रामस्य, ग्रामं पूर्वेण, पुरस्ताद् रमणीयम्, ऐकध्यं करोति, पञ्चकृत्वः पचति, इत्यादयः असत्त्वभूतार्थाः स्वार्थिकेषु यथायोगमवगन्तव्याः।
अन्ये तु वतिमपि शक्त्यभिधायिषु विशेषकस्वार्थिकेषु वर्णयन्ति। यथा—राज्ञेव व्यवहृतमनेन राजवत्, देवमिव भवन्तं पश्यामि देववदित्युदाहृतं पुरस्तात्। एवं च सूत्रं व्याचक्षते— 'तेन तुल्यम्' इत्येतस्मिन्नर्थे वतिर्थवति, यत् तत्तुल्यं क्रिया चेत् सा भवति। क्रियेत्येनेन क्रियानिमित्तभूताः शक्तय उच्यन्ते।
न चैतद् वाच्यम्— 'एवं सति क्रिया न संगृहीता भवति' यतः क्रियापि कारकमेव। यथोच्यते— (वाक्यपदीये क्रियासमुद्देशे ८.३७—३९)—
क्रियामन्ये तु मन्यन्त क्वचिदप्यनपाश्रिताम्।