कण्ठे हारलतायोग्ये येन पाशस्तवार्पितः।
गृहीतः सापराधोऽयं मुच्यते स कथं करः॥ १६॥
ननु चाऽवस्थावशादेकैकस्यापि प्रथमानुरागानन्तरादेः सम्भोगस्यायमर्थों भवति। प्रथमानन्तरो हि प्रथमं रतिरुत्पद्यते। उत्पन्ना च नायकाभ्यां प्रियाचरणविप्रियाकरणाभ्यां पाल्यते। तत्र च संक्षिप्तानामेवालिङ्गनादीनां विकल्पतः प्रयोगो भवति। ततः प्रेमगतेः स्वभाकुटिलत्वाद् द्वितीयवस्थायां रतिः कुटिलतामालम्बते। सङ्कीर्णाश्चानुभावा भवन्ति। तत्रोद्भूतायां कामवामतायां सुलभामवमन्यते दुर्लभामाकाङ्गक्षतीति प्रायोवादात् परं प्रकर्षमारोहन्ती रतिस्तृतीयावस्थायामभ्यवह्रियते समुच्चयेन चालिङ्गनादयः प्रयुज्यन्ते, एवं च सा सम्पूर्णत्वमासादयति। चतुर्थावस्थायां तु विस्त्रम्भोत्पत्तेः परं प्रकर्षमापन्नानुभूयत एव। न तत्रोपचारः कश्चिदप्याद्रियते। एवमस्याः सम्यक्त्वं भवति।
एवं मानानन्तरादिष्वपि संक्षिप्ता पाल्यते। सङ्कीर्णा कुटिलीभवति। सम्पूर्णाभ्यवह्रियते; सम्यग्भूतानुभूयत इति। ततः कथमुच्यते, संक्षेपपालनानुप— सर्गधातुप्रथमानुरागानन्तरे, सङ्करकौटिल्यार्थौ मानानन्तरे, सम्यक्त्वानुभवार्थौ करुणानन्तरे इति ?
उच्यते। यद्यपि संक्षेपतः पालनमन्यत्रापि भवति, तथापि यया प्रथमानुरागानन्तरे मुग्धावधूविस्त्रम्भणादौ एतदुपयुज्यते नैवमन्येषु। यद्यपि च वारितवामत्वात् कामस्य कैटिल्यमन्यत्रापि जायते, तथापि यथा व्यलीकप्रियादिस्मरणैर्मानानन्तरे नैवमन्येषु, अभ्यवहारोऽपि यथास्वमिन्द्रियाणामुभयेषामपि विषयेषु गर्धातिशयात् प्रवृत्तिः, स यथा परस्परमुत्कण्ठितयोः प्रवासानन्तरे सम्पूर्णो भवति नैवमन्येषु। अभ्यवहारस्यैव तु मनसानुसन्धानमनुभवः, यथा— 'समुत्पन्नपरमविस्त्रम्भयोः करुणानन्तरे सम्यग्भवति।' नैवमन्येष्वित्यभिप्रायेणोक्तम् — यथाक्रमं चतुर्णामपि धात्वर्थानां चतुर्णामपि चोपसर्गार्थानां चतुर्ष्वपि प्रथमानुरागानन्तरादिषु सम्भोगेषु सर्वैरपि प्रत्ययार्थैः सार्वकालिकः सम्बन्धो भवतीति। किञ्च,
बहूनां सम्भवेऽर्थानां सर्व एवोपकारिणः।
संसर्गे कश्चिदेषां तु प्राधान्येन प्रतीयते॥ १७॥
तेन प्रथमानुरागानन्तरादिषु धातुपसर्गार्थसम्प्लवस्तद्व्यवस्थाया न विरुध्यत इति।
ननु च भुज पालनाभ्यवहारयोः, भुजि कौटिल्य इति त्रिष्वेवार्थेषु भुजिः स्मर्यते। स कथमनुभवार्थोऽपि भवतीति ज्ञायेत ?
आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति, यदयं 'भुजोऽनवन' (अष्टा. १.३.६६) इत्यनवनार्थे वृत्तेरस्यात्मनेपदं निवर्त्यानवनार्थवृत्तेर्यथाप्राप्तमुभयपदमेवाभ्यनुजानाति। तेन मन्यामहे, सर्वेष्वयमवत्यर्थेषु वर्तत इति।