भोजशृङ्गारप्रकाशः - Sahitya | Sahitya | Rikamrit
Home All Resources
Vidyakendra
Vidyakendra Home
Back to Sahitya

Texts

raghuvamsa kumarasambhava kiratarjuniya shishupalavadha amarushataka shatakatrayam shakuntalam pancatantra kadambari shringaraprakasha meghaduta rtusamhara naishadhiya bhattikavya

Settings

16

Bookmarks

No bookmarks yet

भोजशृङ्गारप्रकाशः

Enable Parallel


Showing 321 to 330 of 1013 verses
एवं 'तेनैकदिक्' (४.३.११२), 'तदर्थं विकृतेः प्रकृतौ (५.१.१२),

'तस्य निमित्तम्' (५.१.३८), तेन वित्तश्‍चुञ्चुप्चणपौ (५.२.२६),

'त्स्मै हितम्' (५.१.५), वपुप्प्रकरणे 'युष्मदस्मद्भ्यां छन्दसि सादृश्य उपसंख्यानम्' (५.२.३९ वार्त्ति. काशिका), इत्यादिषु षष्ठ्यन्ता अपि द्विष्ठत्वादेकविभक्तिवाच्यत्वेनावगन्तव्याः।

ननु च तृतीयादीनां व्यतिरेकविभक्तित्वात् षष्ठीवदेव भवतु सम्बन्धाभिधान— सामर्थ्यात्, प्रथमायाः पुनरव्यतिरिक्‍तप्रातिपदिकार्थाभिधायिन्याः कथमिवैतदुपपद्यते— 'त्वमिव त्वावान्' अहमिव मावान्' इति। अत्रैके वर्णयन्ति—'त्वावतः पुरूरवसः', 'यज्ञं विप्रस्य मावतः', 'न त्वावाँ अन्यो दिव्यो न पार्थिवः' (ऋवे. ८.४६.१, १.१४२.२, ७.३२.२३) इति प्रथमान्तायाः प्रकृतेः प्रधानभूतेऽपि संबन्धिनि प्रयोगदर्शनात् प्रत्ययोऽवगम्यते।

अन्ये त्वाहुः (वाप. ३, वृत्तिः, कैयटो हेलाराजादयः)—त्वमिव त्वावान्, अहमिव मावान् इत्युपमानमत्र प्रथमान्तं प्रकृत्यर्थः, उपमेयं प्रत्ययार्थः। न तत्र तावदवच्छेदकत्वादुपमानं प्रधानम्। अवच्छेदकादप्युपमानात् षष्ठी नोत्पद्यते, व्यतिरेकहेतोरसंभवात्; इवशब्दो ह्यसत्त्वभूताभिधायित्वान्न व्यतिरेकाधायकः, सादृश्यद्योतको ह्यसौ। अन्यश्‍च न कश्‍चिदिह व्यतिरेकहेतुः श्रूयते। अतश्‍च गौरिव गवय इत्यादाविवाऽत्र षष्ठ्या अभावः, व्यतिरेकहेतौ तु सति इवशब्दप्रयोगे उपमानात् षष्ठ्युत्पद्यते— 'देवदत्तस्येव यज्ञदत्तस्य दन्ता' इति। तदुक्तम्—

इवशब्दप्रयोगे तु बाह्यात् संबन्धिनो विना।

नाधिक्यमुपमानेऽस्ति द्योतकः स प्रयुज्यते ॥ २० ॥

(वाप. ३.१४.५४५वृत्तिः)

मा भूत् षष्ठी, प्रथमयाऽपि न भवितव्यमेव, उपमानस्यावच्छेदकत्वेना— प्याधिक्यात्/?/कः पुनराह—'अनधिक एव प्रातिपदिकार्थे प्रथमे'—ति; पाटलिपुत्राद् राजकं सप्त योजनानि, सप्तसु वा योजनेषु इति अध्वनः प्रथमा सप्तमी च स्मर्यते, संबोधने च प्रथमैव विधीयते; धिक् देवदत्तम्, हा देवदत्तम् इति च द्वितीयाविषये प्रथमाप्रयोगो दृश्यते। यथा— 'हा धिक् कष्टमनिष्टमस्तकरूणः कोऽयं विधेः प्रक्रमः' (मामा. ५.२४) 'कन्यान्तःपुरमेव हा प्रविशति क्रुद्धो मुनिर्भार्गवः' (मवीच. २.२०) इति।

षष्ठ्यन्ताभिधेयो गुणभूतः।

Showing 321 to 330 of 1013 verses