सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): ताविति॥ तौ राघवौ कर्मभूतौ सरांसि कर्तॄणि रसवद्भिर्मधुरैरम्बुभिः सिषेविरे। पतत्रिणः पक्षिणः। सुखयन्तीति सुखानि। पचाद्यच्। श्रुतीनां सुखानि। तैः कूजितैः। वायवः सुरभिपुष्परेणुभिः जलदाश्छायया च। सिषेविरे इति सर्वत्र संबध्यते ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): नेति॥ तप एषामस्तीति तपस्विनः। `तपःसहस्राभ्यां विनीनी` (पा.5।2।102) इति विनिप्रत्ययः। लघुना। `त्रिष्विष्टेऽल्पे लघुः` इत्यमरः (अ.को.3|3|33)। तयोरुभयोः कर्मभूतयोः। दर्शनेन यथा प्रीतिमापुः। तथा कमलशोभिनामम्भसां दर्शनेन नापुः। परिश्रमच्छिदां शाखिनां दर्शनेन च नापुः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): स्थाण्विति॥ स आत्तकार्मुकः। दशरथस्यापत्यं पुमान् दाशरथी रामः। `अत इञ्` (पा.4।1।95) इतीञ्प्रत्ययः। स्थाणुर्हरः। `स्थाणुः कीले हरे स्थिरे` इति विश्वः। तेन दग्धवपुषो मदनस्य तपोवनं प्राप्य चारुणा विग्रहेण कायेन। `विग्रहः समरे काये` इति विश्वः। प्रतिनिधिः प्रतिकगृतिः सदृशोऽभवत्, कर्मणा न पुनः, देहेन मदनसुन्दर इति भावः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): ताविति॥ अत्र रामायणवचनम्(बाल.25।12-13)-`अगस्त्यः परम कुद्धस्ताडकामभिशप्तवान्। पुरुषादी महायक्षी विकृता विकृतानना। इदं रूपमपाहाय दारुणं रूपमस्तु ते॥` इति। तदेतदाह-विदितशापयेति। कौशिकादाख्यातुः `आख्यातोपयोगे` (पा.1।4।29) इत्यपादानात्पञ्चमी। विदितशापया सुकेतुसुतया ताडकया खिलीकृते पथि। `खिलमप्रहतं स्थानम्` इति हलायुधः। तौ रामलक्ष्मणौ। स्थले निवेशिते अटनी धनुःकोटी याभ्यां तौ तथोक्तौ। `कोटिरस्याटनिः` इत्यमरः (अ.को.2|8|84)। लीलयैव धनुषी। अधिकृते ज्ये मौर्व्यौ ययोस्ते अधिज्ये। `ज्या मौर्वीमातृभूमिषु`इति विश्वः। तयोर्भावस्तत्तामधिज्यतां निन्यतुर्नीतवन्तौ। नयतिर्द्विकर्मकः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): ज्येति॥ अथ तयोर्ज्यानिनादं गृह्णती जानती। शृण्वतीत्यर्थः। बहुलक्षपाछविः कृष्णपक्षरात्रिवर्णा। `बहुलः कृष्णपक्षे च`इति विश्वः। चले कपाले एव कुण्डले यस्याः सा तथोक्ता ताडका। निबिडा सान्द्रा बलाकिनी बलाकावती। `व्रीह्यादिभ्यश्च` (पा.5।2।116) इतीनिः। कालिकेव घनावलीव। `कालिका योगिनीभेदे कार्ष्ण्ये गौर्यां घनावलौ` इति विश्वः। प्रादुरास प्रादुर्बभूव॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): तीव्रेति॥ तीव्रवेगेन धुताः कम्पिता मार्गवृक्षा यया तथोक्तया। प्रेतचीवराणि वस्त इति प्रेतचीवरवाः तया प्रेतचीवरवसा। वसतेराच्छादनार्थात्क्विप्। स्वनेन सिंहनादेनोग्रया तया ताडकया। पितृकानने श्मशान उत्थोत्पन्ना। `आतश्चोपसर्गे` (पा.3।3।106) इत्युत्पूर्वात्तिष्ठतेः कर्तरि क्तप्रत्ययः। तया वात्ययेव वातसमूहेनेव॥ `पाशादिभ्यो यः` (पा.4।2।49)इति यः। भरताग्रजो रामोऽभ्यभाव्यभिभूतः। कर्मणि लुङ्। तीव्रवेगेत्यादिविशेषणानि वात्यायामपि योज्यानि ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): उद्यतेति॥ उद्यतोन्नमितैको भुज एव यष्टिर्यस्यास्ताम्। आयतीमायान्तीम्। इणो धातोः शतरि `उगितश्च` (पा.4।1।6) इति ङीप्। श्रोणिलम्बिनी पुरुषाणामन्त्राण्येव मेखला यस्यास्ताम्। इति विशेषणद्वयेनाप्याततायित्वं सूचितम्। अत एव तां विलोक्य राघवो वनितावधे स्त्रीवधनिमित्ते घृणां जुगुप्सां करुणां वा। `जुगुप्साकरुणे घृणे` इत्यमरः (अ.को.3|3|58)। पत्रिणेषुणा सह। `पत्री रोप इषुर्द्वयोः` इत्यमरः (अ.को.2|8|87)। मुमोच मुक्तवान्। आततायिवधे मनुः(8।350)-`आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन्। जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत्॥ नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन।` इति ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): यदिति॥ स रामसायकः शिलावद्धने सान्द्रे ताडकोरसि यद्विवरं रन्ध्रं चकार तद्विवरं रक्षसामप्रविष्टविषयस्य। अप्रविष्टरक्षोदेशस्येत्यर्थः। सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः। `विषयः स्यादिन्द्रियार्थे देशे जनपदेऽपि च`इति विश्वः। अन्तकस्य यमस्य द्वारतामगमत्। इयं प्रथमा रक्षोमृतिरिति भावः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): बाणेति॥ बाणभिन्नहृदया निपेतुषी निपतिता सती। `क्कसुश्च` (पा.3।2।107)इति क्वसुप्रत्ययः। `उगितश्च` (पा.4।1।6) इति ङीप्। सा केवला मेकाम्। `निर्णीते केवलमिति त्रिलिङ्गं त्वेककृत्स्नयोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|212)। स्वकाननभुवं न व्यकम्पयत्। किंतु विष्टपत्रयस्य लोकत्रयस्य पराजयेन स्थिरां रावणश्रियमपि व्यकम्पयत्। ताडकावधश्रवणेन रावणस्यापि भयमुत्पन्नमिति भावः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): रामेति॥ सा। निशासु चरतीति निशाचरी राक्षसी, अभिसारिका च। दुःसहेन सोढुमशक्येन। राम एव मन्मथः। अन्यत्र, -अभिरामो मन्मथः। तस्य शरेण हृदय उरसि मनसि च। `हृदयं मनउरसोः`इति विश्वः। ताडिता विद्धाङ्गा गन्धबद्दुर्गन्धि यद्रुधिरमसृक् तदेव चन्दनं तेनोक्षिता लिप्ता। अपरत्र, -गन्धवती सुगन्धिनी ये रुधिरचन्दने कुङ्कुमचन्दने ताभ्यामुक्षिता, `रुधिरे कुङ्कुमासृजोः` इत्युभयत्रापि विश्वः। जीवितेशस्यान्तकस्य, प्राणेश्वरस्य च। वसतिं जगाम ॥