सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): वाच्य इति॥ स राजा त्वया मद्वचनान्मद्वचनमिति कृत्वा। ल्यब्लोपे पञ्चमी। वाच्यो वक्तव्यः। किमित्यत आह `वह्नौ` इत्यादिभिः सप्तभिः श्लोकैः-अक्ष्णोः समीपे समक्षम्। विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः, सामीप्यार्थे वा। `अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः` (पा.5।4।107) इति समासान्तष्टच्प्रत्ययः। समक्षमग्रे वह्नौ विशुद्धामपि मां लोकवादस्य मिथ्यापवादस्य श्रवणाद्धेतोरहासीरत्याक्षीरिति यत्तच्छ्रुतस्य प्रख्यातस्य कुलस्य सदृशं किम्? किंत्वसदृशमित्यर्थः। यद्वा, -श्रुतस्य श्रवणस्य कुलस्य चेति योजना। कामचार्यसीति भावः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): कल्याणेति॥ अथवा कल्याणबुद्धेः सुधियस्तव कर्तुः मयि विषयेऽयं त्यागो न कामचार इच्छया करणं न शङ्कनीयः। कामचारशङ्कापि न क्रियत इत्यर्थः। किंतु ममैव जन्मान्तरपातकानामप्रसह्यो विपच्यत इति विपाकः फलम्। स एव विस्फूर्जथुरशनिनिर्घोषः। `स्फूर्जथुर्वज्रनिर्घोषः` इत्यमरः (अ.को.1|3|12)॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): उपस्थितामिति॥ पूर्वमुपस्थितां प्राप्तां लक्ष्मीमपास्य मया सार्धं वनं प्रपन्नोऽसि प्राप्तोऽसि। तत्तस्मात्तया लक्ष्म्याऽतिरोषात्त्वद्भवनं आस्पदं प्रतिष्ठाम्। `आस्पदं प्रतिष्ठायाम्` (पा.6।1।146) इति निपातः। प्राप्य वसन्त्यहं सोढा नास्मि ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): निशाचरेति॥ निशाचरैरुपप्लुताः पीडिता भर्तारो यासां ता निशाचरोपप्लुतभर्तृकाः। `नद्यृतश्च` (पा.5।4।153) इति कप्प्रत्ययः। तासां तपस्विनीनां भवतः प्रसादादनुग्रहाच्छरण्या शरणसमर्था भूत्वा। अद्य त्वयि दीप्यमाने प्रकाशमाने सत्येव शरणार्थमन्यं तपस्विनं कथं प्रपत्स्ये प्राप्स्यामि? ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): किंवेति॥ किंवाऽथवा तव संबन्धिनाऽत्यन्तेन पुनः प्राप्तिरहितेन वियोगेन मोघे निष्फलेऽस्मिन्हतजीविते तुच्छजीवित उपेक्षां कुर्यां कुर्यामेव। रक्षणीयं रक्षणार्हमन्तर्गतं कुक्षिस्थं त्वदीयं तेजः शुक्रं गर्भरूपम् `शुक्रं तेजोरेतसी च बीजवीर्येन्द्रियाणि च` इत्यमरः (अ.को.2|6|62)। यदि मे ममान्तरायो विघ्नो न स्यात् ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): सेति॥ साऽहं प्रसूतेरूर्घ्वं सूर्यनिविष्टदृष्टिः सती तथाविधं तपश्चरितुं यतिष्ये। यथा भूयस्तेन तपसा मे मम जननान्तरेऽपि त्वमेव भर्ता स्याः, विप्रयोगश्च न स्यात् ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): नृपस्येति॥ वर्णानां ब्राह्मणादीनामाश्रमाणां ब्रह्मचर्यादीनां च पालनं यत्स एव नृपस्य धर्मो मनुना प्रणीत उक्तः। अतः कारणादेवं त्वया निर्वासिता निष्कासिताप्यहं तपस्विभिः सामान्यं साधारणं यथा भवति तथाऽवेक्षणीया। कलत्रदृष्ट्यभावेऽपि वर्णाश्रमदृषअटिः सीतायां कर्तव्येत्यर्थः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): तथेति॥ तथएति तस्याः सीताया वाचं प्रतिगृह्याङ्गीकृत्य रामानुजे लक्ष्मणे दृष्टिपथं व्यतीतेऽतिक्रान्ते सति सा सीता व्यसनातिभाराद्दुःखातिरेकात्। मुक्तकण्ठं यथा स्यात्तथा। वाग्वृत्त्येत्यर्थथः। विग्ना भीता कुररीवोत्क्रोशीव। `उत्क्रोशकुररौ समौ` इत्यमरः (अ.को.2|5|25)। भूयो भूयिष्ठं चक्रन्द चुक्रोश ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): नृत्यमिति॥ मयूरा नृत्यं विजहुस्त्यक्तवन्तः। वृक्षाः कुसुमानि। हरिण्य उपात्तान्दर्भान्। इत्थं तस्याः सीतायाः समदुःखभावं प्रपन्ने तुल्यदुःखत्वं प्राप्ते वनेऽप्यत्यनतं रुदितमासीत्। यथा रामगेहेऽपीति `अपि` शब्दार्थः॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): तामिति॥ कुशेध्माहरणाय यातः कविर्वाल्मीकी रुदितानुसारी सन्, तां सीतामभ्यगच्छत्। अभिगमनं च दयालुतयेत्याह-निषादेति। निषादेन व्याधेन विद्धस्याण्डजस्य क्रौञ्चस्य दर्शनेनोत्थ उत्पन्नो यस्य शोकः श्लोकत्वमापद्यत। श्लोकरूपेणावोचदित्यर्थः। स च श्लोकः पठ्यते(बाल.2।15) `मा निषाद! प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥` इति। तिरश्चामपि दुःखं न सेहे। किमुतान्येषामिति भावः ॥