प्रसज्यताम्, लुग्भविष्यति। लुक्कृतानि प्राप्नुवन्ति।
न सर्वाणि परिहृतानि। 'पञ्चकुमारि, दशकुमारी'—ति लुक् तद्धितलुकि (१.२.४९) इति ङीपो लुक् प्रसज्यत इति।
ननु च यदि तद्धितार्थे द्विगुरित्युच्यते 'पञ्चखट्वः, दशखट्वः' इति मत्वर्थेऽपि द्विगुसंज्ञायां 'द्विगोः' (४.१.२१) इतिकारः प्राप्नोति। बहुव्रीहिसंज्ञया द्विगुसंज्ञाया बाधितत्वान्न भविष्यति; समानाधिकरणानां मत्वर्थे बहुव्रीहिर्भवति।
यद्युत्तरपदे द्विगुरित्युच्यते, उत्तरपदोक्तिर्वक्तव्या। इयमुच्यते — 'उत्तरपदेन परिमाणिना द्विगोः समासवचनम् (वा०९); 'द्वौ मासौ जातस्य द्विमासजात:', द्वे अहनी जातस्य द्वयह्नजात' इति।
किमुच्यते परिमाणिनैवेति, न पुनरन्यत्रापि; तद् यथा 'पञ्चगवप्रियः पञ्चगवधन' इति। अन्यत्र समुदायस्य बहुव्रीहित्वादुत्तरपदं प्रसिद्धमेव (वा.१०); तथाहि— 'अनेकमन्यपदार्थे (२.२.२४) समस्यते, बहुव्रीहिश्च समासे। भवति।
अथ द्वन्द्वस्य का वार्त्ता ? द्वन्द्वोऽग्रतो विशेषेण व्याकरिष्यत इति।
अथ बहुभिर्बहुव्रीहिः — (वेसं. १.२१)
चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघातसञ्चूर्णितोरुयुगलस्त सुयोधनस्य' इति। तत्र चञ्चद्भ्यां भुजाभ्यां भ्रमितायाश्चण्डाया गदाया अभिघातेन सञ्चूर्णितमूरुयुगलमस्येति विग्रहः। न चैतद् वाच्यम्, समानाधिकरणानामेव बहुव्रीहि, 'सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ (२.२.३५) इति ज्ञापकेन वैयधिकरण्येऽपि बहुव्रीहेः स्मरणात्। एतेन सर्वपदप्रधानो द्वन्द्वोऽपि व्याख्यातः, यथा 'सूर्याऽनलाऽनिलहिमांशु— धनेशशक्रप्रेताधिनाथवरुणाः करुणास्पदं नः' (मायुराजस्योदात्तराघवे २.२९) इति।
ननु चान्यपदार्थे बहुव्रीहिः स्मर्यते। तत्र 'चित्रगुर्देवदत्त' इति देवदत्तादेरनुप्रयोगो न प्राप्नोति; नहि चैत्रादिशब्दप्रयोगादवधृतेषु चैत्रादिषु पुनश्चैत्रादिश्रुतयः प्रयुज्यन्ते। नैवम्; चित्रगुशब्दः चित्रगवीनां स्वामिसामान्यमभिधत्ते। तत्राऽवश्यं विशेषार्थिना विशेषोऽनुप्रयोक्तव्यः।