जातिगुणाज्जातिगुणे धवखदिरादौ स्वजातिसंघाते।

डित्थादौ च स्व (स्वे) रूपे कृत्‍तत्संयोगे तु संबन्धे ॥ ६ ॥

(दौ च स्व = दौ स्वे'—इति तूत्प्रेक्ष्येत)

त्वादय इति स्मृतिः।

कथमभिन्नरूपादावपि भवति ?

उच्यते— कृत्तद्धितसमासेषु सम्बन्धाभिधानम्, अन्यत्र रूढ्यभिन्नरूपाऽव्यभिचरित— संबन्धेभ्यः। अत एवोक्तम् 'कृत् तत्संयोगं योगि चाभिन्नरूपम्' इति ॥

अवधेरपि वाच्यत्वं त्वादीनामिष्यते बुधैः।

गोत्वाद्धि गौरितिज्ञानमभिधानं च जायते ॥ ७ ॥

ते ह्येवमाहुः 'तस्य भावस्त्वतलौ' (५.१.११९), भवतोऽस्मादभिधानप्रत्ययाविति भावः।

तदसत्, न हि गोत्वं गौरिति ज्ञानस्योत्पत्तावपादानतां जनयत् 'जनिकर्त्तुः प्रकृतिः' (१.४.३०), 'भुवः प्रभवो' (१.४.३१) वा भवति; यथा— शृङ्गाच्छरो जायते, हिमवतो गङ्गा प्रभवतीति। ज्ञानं त्वात्मन एव जायते, मनसैवोद्‍भवति। तदाह— 'व्यापकत्वादप्यात्मनो युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो (ऽणुत्वस्य) लिङ्गम्, नाहमद्राक्षम्, नाहमश्रौषम्, नाहमज्ञासिषम्, अन्यत्र मे मनोऽभूदिति। निमित्तत्वं तु गौरिति ज्ञानोत्पत्तौ शब्दस्येव गोत्वादेरपीष्यत एव। तत्र यथा समवायिनः श्‍वैत्यात् श्‍वैत्यबुद्धेः श्‍वेते श्‍वैत्यबुद्धिः, तथा समवायिनो गोत्वाद् गोबुद्धेर्गवि गोत्वबुद्धिः, ते परस्परं कारणभूता इति।