सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): परेष्विति॥ यथाकालमुक्तकालानतिक्रमेण स्वपन्नपि सोऽतिथिः परेषु शत्रुषु स्वेषु स्वकीयेषु च। मन्त्र्यादितीर्थेष्विति शेषः। क्षिप्तैः प्रहितैरविज्ञाताः परस्परे येषां तैः। अन्योन्याविज्ञातैरित्यर्थः। अपसर्पैश्चरैः। `अपसर्पश्चरः स्पशः` इत्यमरः (अ.को.2|8|13)। जजागार बुद्धवान्। चारमुखेन सर्वदा सर्वमज्ञासीदित्यर्थः। अत्र कामन्दकः-`चारन्विचारयेत्तीर्थेष्वात्मनश्च परस्य च। पाषण्ड्यादीनविज्ञातानन्योन्यमितरैरपि ॥` इति ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): दुर्गाणीति॥ द्विषां रोद्धू रोधकस्यापि, न तु स्वयं रोध्यस्येत्यर्थथः। तस्य राज्ञो दुर्ग्रहाणि परैर्दुर्धर्षाणि दुर्गाणि महीदुर्गदीन्यासन्। न च निर्भीकस्य किं दुर्गैरिति वाच्यमित्यर्थान्तरन्यासमुखेनाह-न हीति॥ गजानास्कन्दति हिनस्तीति गजास्कन्दि सिंहो भयाद्धेतोः। गिरिगुहासु शेत इति गिरिगुहाशयो न हि, किंतु स्वभाव एवेति शेषः `अधिकरणे शेतेः` (पा.3।2।15) इत्यच्प्रत्ययः। अत्र मनुः (7।70)-`धन्वदुर्गं महीदुर्गमब्दुर्गं वार्क्षमेव वा । नृदुर्गं गिरिदुर्गं वा समाश्रित्य वसेत्पुरम् ॥` इति ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): भव्येति॥ भव्यमुख्याः कल्याणप्रधानाः, न तु विपरीताः। प्रत्यवेक्षां `एतावत्कृतमेतावत्कर्तव्यम्` इत्यनुसंधानेन विचारणीयाः। अत एव निरत्यया निर्बाधा गर्भेऽभ्यन्तरे पच्यते ये शालयस्तेषां सधर्माणः। अतिनिगूढा इत्यर्थः। `धर्मादनिच्केवलात्` (पा.5।4।124) इत्यनिच्प्रत्ययः समासान्तः। तस्य राज्ञः समारभ्यन्त इति समारम्भाः कर्माणि गूढमप्रकाशं विपेचिरे । फलिता इत्यर्थः। `फलानुमेयाः प्रारम्भाः` इति भावः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): अपथेनेति॥ सोऽतिथिरुपचितोऽपि वृद्धिं गतोऽपि सन्। जातु कदाचिदप्यपथेन कुमार्गेण न प्रववृते न प्रवृत्तः। मर्यादां न जहावित्यर्थः। तथा हि-लवणाम्भसो लवणसागरस्य वृद्धौ पूरोत्पीडे सत्यां नदीमुखेनैव नदीप्रवेशमार्गेणैव प्रस्थानं निःसरणम्, न त्वन्यथेत्यर्थः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): काममिति॥ प्रकृतिवैराग्यं प्रजाविरागम्। दैवादुत्पन्नमिति शेषः। सद्यः कामं सम्यक् शमयितुं प्रतिकर्तुं क्षमः शक्तः स राजा यस्य प्रकृतिवैराग्यस्य प्रतीकारः कार्यः कर्तव्यः। अनर्थहेतुत्वादित्यर्थः। तद्वैराग्यं नोदपादयत् । उत्पन्नप्रतीकारादनुत्पादनं वरमिति भावः। अत्र कौटिल्यः-`क्षीणाः प्रकृतयो लोभं लुब्धा यान्ति विरागताम्। विरक्ता यान्त्यमित्रं वा भर्तारं घ्नन्ति वा स्वयम्॥` तस्मात्प्रकृतीनां विरागकारणानि नोत्पादयेदित्यर्थः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): शक्येष्विति॥ शक्तिमतः शक्तिसंपन्नस्यापि सतस्तस्य राज्ञः शक्येषु शक्तिविषयेषु स्वस्माद्धीनबलेष्वेव विषये यात्रा दण्डयात्राऽभवत्। न तु समधिकेष्वित्यर्थः। तथा हि-समीरणसहायोऽपि दवानलोऽम्भः प्रार्थी जलान्वेषी न। दग्धुमिति शेषः। किंतु तृणकाष्ठादिकमेवान्विष्यतीत्यर्थः । अत्र कौटिल्यः- `समज्यायोभ्यां संदधीत, हीनेन विगृह्णीयत्` इति ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): न धर्ममिति॥ स राजा। अर्थकामाभ्यां धर्मं न बबाधे न नाशितवान्। तेन धर्मेण! च तावर्थ-कामौ न। अर्थं कामेन कामं वाऽर्थेन न बबाधे। एकत्रैवासक्तो नाभूदित्यर्थः। किंतु त्रिषु धर्मार्थकामेषु सदृशस्तुल्यवृत्तिः। अभूदित्यर्थः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): हीनानिति॥ मित्राणि हीनान्यतिक्षीणानि चेत्, अनुपकर्तॄण्यनुपकारीणि। प्रवृद्धान्यतिसमृद्धानि चेद्विकुर्वते विरुद्धं चेष्टते। अपकुर्वत इत्यर्थः। `अकर्मकाञ्च` (पा.1।3।45) इत्यात्मनेपदम्। अतः कारणात्तेन राज्ञा मित्राणि सुहृदः। `मित्रं सुहृदि मित्रोऽर्के` इति विश्वःष। मध्यमशक्तीनि नातिक्षीणोच्छ्रितानि यथा- स्यात्तथा स्थापितानि ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): परेति॥ सोऽतिथिः परात्मनोः शत्रोरात्मनश्च शक्त्यादीनां शक्तिदेशकालादीनां बलाबलं न्यूनाधिकभावं परिच्छिद्य निश्चित्य। एभिः शक्त्यादिभिः परस्माच्छत्रोर्बलिष्ठः स्वयमतिशयेन वलवांश्चेत्। `बल`शब्दान्मतुबन्तादिष्ठन्प्रत्ययः। `विन्मतोर्लुक्` (पा.5।3।65) इति मतुपो लुक्। ययौ यात्रां चक्रे। अन्यथा न बलिष्ठश्चेत्। आस्तातिष्ठत्। न ययावित्यर्थः। अत्र मनुः(7।171)-`यदा मन्येत भावेन हृष्टं पुष्टं बलं स्वकम्। परस्य विपरीतं च तदा यायाद्रिपून्प्रति॥ यदा तु स्यात्परिक्षीणो वाहनेन बलेन च। तदासीत प्रयत्नेन शनकैः सान्त्वयन्नरीन्` इति ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): कोशेनेति॥ कोशेनार्थचयेन। आश्रणीयत्वं भजनीयत्वम्। भवतीति शेषः। इति हेतोस्तस्य राज्ञः कर्तुः अर्थसंग्रहः। न तु लोभादित्यर्थः। तथा हि-अम्बु गर्भे यस्य सोऽम्बुगर्भः, जीवनस्य जलस्य मूतः पुटबन्धो जीमूतो मेघः। `मूङ् बन्धने`। पृषोदरादित्वात्साधुः। चातकैरभिनन्द्यते सेव्यते। न तु कर्तरि क्तः। अत्र कामन्दकः-`धर्महेतोस्तथाऽर्थाय मृत्यानां रक्षणाय च। आपदर्थं च संरक्ष्यः कोशो धर्मवता सदा ॥` इति ॥