रघुवंशम्

Verse 71

प्रवृद्धौ हीयते चन्द्रः समुद्रोऽपि तथाविधः । स तु तत्समवृद्धिश्च न चाभूत्ताविव क्षयी ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): प्रवृद्धाविति॥ प्रवृद्धौ सत्यां चन्द्रो हीयते। समुद्रोऽपि तथाविधश्चन्द्रवदेव प्रवृद्धौ हीयते। `प्रवृद्ध` इति वा पाठः। स राजा तु ताभ्यां चन्द्र-समुद्राभ्यां समा वृद्धिर्यस्य स तत्समवृद्धिश्चाभूत्। तौ चन्द्रसमुद्राविव क्षयी। `जिदृक्षि-` (पा.3।2।157) इत्यादिनेनिप्रत्ययः। नाभूत् ॥

Verse 72

सन्तस्तस्याभिगमनादत्यर्थं महतः कृशाः । उदधेरिव जीमूताः प्रापुर्दातृत्वमर्थिनः ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): सन्त इति॥ अत्यर्थं कृशा दरिद्रा अत एवार्थिनो याचनशीलाः सन्तो विद्वांसो महतस्तस्य राज्ञोऽभिगमनात् उदधेरभिगमनाज्जीमूता इव। दातृत्वं प्रापुः, अर्थिषु दानभोगपर्याप्तं धनं प्रयच्छतीत्यर्थः ॥

Verse 73

स्तूयमानः स जिह्नाय स्तुत्यमेव समाचरन् । तथापि ववृधे तस्य तत्कारिद्वेषिणो यशः ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): स्तूयमान इति॥ स राजा स्तुत्यं स्तोत्रार्हमेव यत्तदेव समाचरन्नत एव स्तूयमानः सन् जिह्नाय ललज्ज। तथापि हीनत्वेऽपि तत्कारिणः स्तोत्रकारिणो द्वेष्टीति तत्कारिद्वेषिणस्तस्य राज्ञो यशो ववृधे। `गुणाढ्यस्य सतः पुंसः स्तुतौ लज्जेव भूषणम्` इति भावः ॥

Verse 74

दुरितं दर्शनेन घ्नंस्तत्त्वार्थेन नुदंस्तमः । प्रजाः स्वतन्त्रयांचक्रे शश्वत्सूर्य इवोदितः ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): दुरितमिति॥ स राजा। उदितः सूर्य इव। दर्शनेन दुरितं घ्नन्निवर्तयन्। तथा च स्मर्यते-`अग्निचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः। दृष्टमात्राः पुनन्त्येते तस्मात्पश्येत नित्यशः ॥` इति। तत्त्वस्य वस्तुतत्त्वस्यार्थेन समर्थनेन च तमोऽज्ञानं ध्वान्तं च नुदन् शश्वत्प्रजाः स्वतन्त्रयांचक्रे स्वाधीनाश्चकार ॥

Verse 75

इन्दोरगतयः पद्मे सूर्यस्य कुमुऽदेंशवः । गुणास्तस्य विपक्षेऽपि गुणिनो लेभिरेऽन्तरम् ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): इन्दोरिति॥ इन्दोरंशवः पद्मेऽगतयः। प्रवेशरहिता इत्यर्थः। सूर्यस्यांशवः कुमुदेऽगतयः। गुणिनस्तस्य गुणास्तु विपक्षे शत्रावप्यन्तरमवकाशं लेभिरे प्रापुः ॥

Verse 76

पराभिसंधानपरं यद्यप्यस्य विचेष्टितम् । जिगीषोरश्वमेधाय धर्म्यमेव बभूव तत् ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): परेति॥ अश्वमेधाय जिगीषोरस्य विचेष्टितं दिग्विजयरूपं यद्यपि पराभिसंधानपरं शत्रुवञ्चनप्रधानं तथापि तद्धर्म्यं धर्मादनपेतमेव। `धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते` (पा.4।4।92) इति यत्प्रत्ययः। बभूव। `मन्त्रप्रभावोत्साहशक्तिभिः परान्संदध्यात्` इति कौटिल्यः ॥

Verse 77

एवमुद्यन्प्रभावेण शास्त्रनिर्दिष्टवर्त्मना । वृषेव देवो देवानां राज्ञां राजा बभूव सः ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): एवमिति॥ एवं शास्त्रनिर्दिष्टवर्त्मना शास्त्रोपदिष्टमार्गेण प्रभावेण कोशदण्डजेन तेजसा। `स प्रभावः प्रतापश्च यत्तेजः कोशदण्डजम्` इत्यमरः उद्यन्नुद्युञ्जनः सः। वृषा वासवो देवानां देवो देवदेव इव। राज्ञां राजा राजराजो बभूव ॥

Verse 78

पञ्चमं लोकपालानां तमूचुः साम्ययोगतः । भूतानां महतां षष्ठमष्टमं कुलभूताम् ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): पञ्चममिति॥ तम्। राजानमिति शेषः। साम्ययोगतो यथाक्रमं लोकसंरक्षणपरोपकारभूधारणरूपसमानधर्मत्वबलाल्लोकपालानामिन्द्रादीनां चतुर्णां पञ्चममूचुः। महतां भूतानां पृथिव्यादीनां षष्ठमूचुः। कुलभूभृतां कुलाचलानां महेन्द्रमलयादीनां सप्तानामष्टममूचुः ॥

Verse 79

दूरापवर्जितच्छत्रैस्तस्याज्ञां शासनार्पिताम् । दधुः शिरोभिर्भूपाला देवाः पौरंदरीमिव ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): दूरेति॥ भूपालाः शासनेषु पत्रेष्वर्पितामुपन्यस्तां तस्य राज्ञ आज्ञाम्। देवाः पौरंदरीमैन्द्रीमाज्ञामिव। दूरापवर्जितच्छत्रैर्दूरात्परिहृतातपत्रैः शिरोभिर्दधुः ॥

Verse 80

ऋत्विजः स तथानर्च दक्षिणाभिर्महाक्रतौ । यथा साधारणीभूतं नामास्य धनदस्य च ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): ऋत्विज इति॥ स राजा महाक्रतावश्वमेधे। ऋत्विजो याजकान् दक्षिणाभिस्तथानर्चार्चयामास। अर्चतेर्भौवादिकाल्लिट्। यथाऽस्य राज्ञो धनदस्य च नाम साधारणीभूतमेकीभूतम्। उभयोरपि धनदसंज्ञा यथा स्यात्तथेत्यर्थः ॥

Texts

Settings

Bookmarks

More Options