सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): प्रसन्नेति॥ प्रसन्नो मुखरागो मुखकान्तिर्यस्य तं स्मितपूर्वं यथा तथाऽभिभाषिणमाभाषणशीलं तमतिथिम्। अनुजीविनो मूर्तिमन्तं विग्रहवन्तं विश्वासं विस्रम्भममन्यन्त। `समौ विस्रम्भविश्वासौ` इत्यमरः (अ.को.2|8|23) ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): स इति॥ पुरुहूतश्रीः सोऽतिथिः कल्पद्रुमाणां निभाः समाना ध्वजा यस्यास्तां पुरमयोध्याम्। ऐरावतस्य ओज इवौजो बलं यस्य तेन नागेन कुञ्जरेण क्रममाणश्चरन्। `अनुपसर्माद्वा` (पा.1।2।43) इति वैकल्पिकमात्मनेपदम्। द्यां चकार। स्वर्गलोकसदृशीं चकारेत्यर्थः। `द्यौः स्वर्पसुरवर्त्मनोः` इति विश्वः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): तस्येति॥ तस्यैकस्य मूर्ध्नि छत्रमुच्छ्रितमुन्नमितम्। अमलत्विषा तेन छत्रेण कृत्स्नस्य जगतः पूर्वराजस्य कुशस्य वियोगेन यदौष्म्यं संतापस्तद्धृतं नाशितम्। अत्र छत्रोन्नमन-संतापहरणलक्षणयोः कारणकार्ययोर्भिन्नदेशत्वादसंगतिरलंकारः। तदुक्तम्-`कार्यकारणयोर्भिन्नदेशत्वे सत्यसंगतिः` इति ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): धूमादिति॥ अग्नेर्धूमात्पश्चात्। अनन्तरमित्यर्थः। शिखा ज्वालाः। रवेरुदयात्पश्चादनन्तरमंशवः। उत्तिष्ठन्त इति शेषः। सोऽतिथिस्तेजसामग्न्यादीनां वृत्तिं स्वभावमतीत्य गुणैः समं सह एव। उत्थित उदितः। अपूर्वमिदमित्यर्थः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): तमिति॥ पौरयोषितः प्रीत्या विशदैः प्रसन्नैर्नेत्रैः करणैस्तमतिथिम्। अन्वयुरनुजग्मुः। सदृष्टिप्रसारमद्राक्षुरित्यर्थः। कथमिव? शरदि प्रसन्नैर्ज्योतिर्भिर्नक्षत्रैर्विभावर्यो रात्रयो ध्रुवमिव। ध्रुवपाशबद्धत्वात्ताराचक्रस्येत्यर्थः॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): अयोध्येति॥ प्रशस्तेष्वायतनेष्वालयेष्वर्चिता अयोध्यादेवताश्चानुध्येयमनुग्राह्यमेनमतिथिं प्रतिमागतैरर्चासंक्रान्तैः सांनिध्यैः संनिधानैः। अनुदध्युरनुजगृहुः। `अनुध्यानमनुग्रहः` इत्यचुत्पलमालायाम्। तदनुग्रहबुद्ध्या संनिदधुरित्यर्थः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): यावदिति॥ अभिषेकजलैराप्लुता सिक्ता वेदिरमिषेकवेदिः। यावन्नाश्यायते न शुष्यति। कर्तरि लट्। तावदेवास्य राज्ञो दुःसहः प्रतापो वेलान्तं वेलापर्यन्तं प्राप ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): वसिष्ठस्येति॥ गुरोर्वसिष्ठस्य मन्त्राः। धन्विनस्तस्यातिथेः सायकाः। इत्युभये संगताः सन्तो यत्साध्यं न साधयेयुस्तादृक्साध्यं किम्? न किंचिदित्यर्थः। तेषामसाध्यं नास्तीति भावः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): स इति॥ धर्मे तिष्ठन्तीति धर्मस्थाः सभ्याः। `राज्ञा सभासदः कार्या रिपौ मित्रे च ये समाः`(याज्ञ.2।2) इत्युक्तलक्षणाः, तेषां सखा धर्मस्थसखः। तत्सहित इत्यर्थः। अतन्द्रितोऽनलसः स नृपः शश्वत्। अन्वहमित्यर्थः। अर्थिनां साध्यार्थवतां प्रत्यर्थिनां तद्विरोधिनां च संशयच्छेद्यान् संशयाद्धेतोश्छेद्यान्परिच्छेद्यान्। संदिग्धत्वादवश्यनिर्णेयानित्यर्थः। व्यवहारानृणादानादिविवादान्। स्वयं ददर्शानुसंदधौ। न तु प्राड्विवाकमेव नियुक्तवानित्यर्थः। अत्र याज्ञवल्क्यः (व्यव.1)-`व्यवहारान्नृपः पश्येद्विद्वद्भिर्ब्राह्मणैः सह` । इति ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): तत इति॥ ततः परं व्यवहारदर्शनानन्तरं भृत्याननुजीविनः। अभिव्यक्तं मुखप्रसादादिलिङ्गैः स्फुटीभूतं यत्सौमनस्यं स्वामिनः प्रसन्नत्वं तेन निवेदितैः सूचितैः पाकाभिमुखैः सिद्ध्युन्मुखैर्विज्ञापनानां विज्ञप्तीनां फलैः प्रेप्सितार्थैर्युयोज योजयामास। अत्र बृहस्पतिः-`नियुक्तः कर्मनिष्पत्तौ विज्ञप्तौ च यदृच्छया। मृत्यान्धनैर्मानयंस्तु नवोऽप्यक्षोभ्यतां व्रजेत्` इति॥ कविश्च वक्ष्यति-`अक्षोभ्यः-`(17।44) इति अत्र सौमनस्यफलयोजनादिभिर्नृपस्य वृक्षसमाधिर्ध्वन्यत इत्यनुसंधेयम् ॥