रघुवंशम्

Verse 11

नदद्भिः स्निग्धगम्भीरं तूर्यैराहतपुष्करैः । अन्वमीयत कल्याणं तस्याविच्छिन्नसंतति ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): नदद्भिरिति॥ आहतं पुष्करं मुखं येषां तौ। `पुष्करं करिहस्ताग्रे वाद्यभाण्डमुखेऽपि च` इत्यमरः। स्निग्धां मधुरं गम्भीरं च नदद्भिस्तूर्यैस्तस्यातिथेरविच्छिन्नसंतत्यविच्छिन्नपारंपर्यं कल्याणं भावि शुभमन्वमीयतानुमितम् ॥

Verse 12

दूर्वायवाङ्कुरप्लक्षत्वगभिन्नपुटोत्तरान् । ज्ञातिवृद्धैः प्रयुक्तान्स भेजे नीराजनाविधीन् ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): दूर्वेति॥ सोऽतिथिः दूर्वाश्च यवाङ्कुराश्च प्लक्षत्वचश्चु अभिन्नपुटा बालपल्लवाश्चोत्तराणि प्रधानानि येषु तान्। अभिन्नपुटानि मधूकपुष्पाणीति केचित्। कमलानीत्यन्ये। ज्ञातिषु ये वृद्धास्तैः प्रयुक्तान्नीराजनाविधीन्भेजे ॥

Verse 13

पुरोहितपुरोगास्तं जिष्णुं जैत्रैरथर्वभिः । उपचक्रमिरे पूर्वमभिषेक्तुं द्विजातयः ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): पुरोहितेति॥ पुरोहितपुरोगाः पुरोहितप्रमुखा द्विजातयो ब्राह्मणा जिष्णुं जयशीलं तमतिथिं जैत्रैर्जयशीलरथर्वभिर्मन्त्रविशेषैः करणैः पूर्वमभिषेक्तुमुपचक्रमिरे ॥

Verse 14

तस्यौघमहती मूर्ध्नि निपतन्ती व्यरोचत । सशब्दमभिषेकश्रीर्गङ्गेव त्रिपुरद्विषः ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): तस्येति॥ तस्यातिथेर्मूर्ध्नि सशब्दं निपतन्त्योघमहती महाप्रवाहा। अभिषिच्चतेऽनेनेत्यभिषेको जलम्। स एव श्रीः। यद्वा, -तस्य श्रीः समृद्धिस्त्रिपुरद्विषः शिवस्य, मूर्ध्नि निपतन्ती गङ्गेव। व्यरोचत। त्रयाणां पुराणां द्वेष्टेति विग्रहः ॥

Verse 15

स्तूयमानः क्षणे तस्मिन्नलक्ष्यत स बन्दिभिः । प्रवृद्ध इव पर्जन्यः सारङ्गैरभिनन्दितः ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): स्तूयमान इति॥ तस्मिन्क्षणेऽभिषेककाले बन्दिभिः स्तूयमानः सोऽतिथिः प्रवृद्धः प्रवृद्धवान्। कर्तरि क्तः। अत एव सारङ्गैश्चातकैरभिनन्दितः पर्जन्यो मेघ इव। अलक्ष्यत ॥

Verse 16

तस्य सन्मन्त्रपूताभिः स्नानमद्भिः प्रतीच्छतः । ववृधे वैद्युतस्याग्नेर्वृष्टिसेकादिव द्युतिः ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): तस्येति॥ सन्मन्त्रैः पूताभिः शुद्धाभिरद्भिः स्नानं प्रतीच्छतः कुर्वपतस्तस्य वृष्टिसेकात्। विद्युतोऽयं वैद्युतः। तस्याबिन्धनस्याग्नेरिव। द्युतिर्ववृधे ॥

Verse 17

स तावदभिषेकान्ते स्नातकेभ्यो ददौ वसु । यावतैषां समाप्येरन्यज्ञाः पर्याप्तदक्षिणाः ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): स इति॥ सोऽतिथइरभिषेकान्ते स्नातकेभ्यो गृहस्थेभ्यस्तावत्तावत्परिमाणं वसु धनं ददौ। यावता वसुना। एषां स्नातकानां पर्याप्ददक्षिणाः समग्रदक्षिणा यज्ञाः समाप्येरन्। तावद्ददावित्यन्वयः ॥

Verse 18

ते प्रीतमनसस्तस्मै यामाशिषमुदैरयन् । सा तस्य कर्मनिर्वृत्तर्दूरं पश्चात्कृता फलैः ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): त इति॥ प्रीतमनसस्ते स्नातकास्तस्मा अतिथये यामाशिषमुदैरयन् व्याहरन् साशीस्तस्यातिथेः कर्मनिर्वृत्तैः पूर्वपुण्यनिष्पन्नैः फलैः साम्राज्यादिभिर्दूरं दूरतः पश्चात्कृता। स्वफलदानस्य तदानीमनवकाशात्कालान्तरोद्वीक्षणं न चकारेत्यर्थः ॥

Verse 19

बन्धच्छेदं स बद्धानां वधार्हाणामवध्यताम् । धुर्याणां च धुरो मोक्षमदोहं चादिशद्गवाम् ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): बन्धेति॥ सोऽतिथिर्बद्धानां बन्धच्छेदं वधार्हाणामवध्यताम्। धुरं वहन्तीति धुर्या बपलीवर्दादयः। तेषां धुरो भारस्य मोक्षं गवामदोहं वत्सानां पानार्थं दोहनिवृत्तिं चादिशदादिदेश ॥

Verse 20

क्रीडापतत्रिणोऽप्यस्य पञ्जरस्थाः शुकादयः । लब्धमोक्षास्तदादेशाद्यथेष्टगतयोऽभवन् ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): क्रीडेति॥ पञ्जरस्थाः शुकादयः। अस्यातिथेः क्रीडापतत्रिणोऽपि। किमुतान्य इति `अपि`शब्दार्थः। तदादेशात्तस्यातिथेः शासनात्। लब्धमोक्षाः सन्तो यथेष्टं गतिर्येषां ते स्वेच्छाचारिणोऽभवन् ॥

Texts

Settings

Bookmarks

More Options