सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): विशीर्णेति॥ तल्पान्यट्टालिकाः। `तल्पं शय्याट्टदारेषु` इत्यमरः (अ.को.3|3|138)। अट्टानि गृहभेदः। `अट्टं भक्ते च शुष्के च क्षौमेऽत्यर्थेगृहान्तरे` इति विश्वः। विशीर्णानि तल्पानामट्टानां च शतानि यस्य स तथोक्तः। `विशीर्णकल्पाट्टशतो निवेशः` इति वा पाठः। अट्टाः क्षौमाः। `स्यादट्टः क्षौममस्त्रियाम्` इत्यमरः (अ.को.2|2|12)। ईषदसमाप्तं विशीर्णानि विशीर्णकल्पान्यट्टशतानि यस्य स तथोक्तः। पर्यस्तसालः स्रस्तप्राकारः। `प्राकारो वरणः सालः` इत्यमरः (अ.को.2|2|3)। प्रभुणा स्वामिना विनैवंभूतो मे निवेशः निवेशनम्। अस्तनिमग्नसूर्यमस्ताद्रिलीनार्कमुग्रानिलेन भिन्नमेघं दिनान्तं विडम्बयत्यनुकरोति ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): निशास्विति॥ निशासु भास्वन्ति दीप्तिमन्ति कलान्यव्यक्तमधुराणि नूपुराणि यासां तासामभिसारिकाणाम्। `कान्तार्थइनी तु या याति संकेतं साऽभिसारिका` इत्यमरः। यः राजपथः संचरत्यनेनेति संचरः संचारसाधनमभूत्। `गोचरसंचर-` इत्यमरः। यः राजपथः संचरत्यनेनेति संचरः संचारसाधनमभूत्। `गोचरसंचर-` (पा.3।3।119) इत्यादिना घप्रत्ययान्तो निपातः। नदत्सु मुखेषु या उल्कास्तभिर्विचितामिषाभिरन्विष्टमांसाभिः शिवाभिः क्रोष्ट्रीभिः स राजपथो दाह्यते गम्यते। वहेरन्यो वहिधातुरस्तीत्युपदेशः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): आस्फालितमिति॥ यदम्भः प्रमदाकराग्रैरास्फालितं ताडितं सत्। जलक्रीडास्विति शेषः। मृदङ्गानां धीरध्वनिस्तमन्वगच्छदन्वकरोत्। तद्दीर्घिकाणामम्भ इदानीं वन्यैर्महिषैः कर्तृभिः शृङ्गैर्विषणैराहतं सत् क्रोशति। न तु मृदङ्गध्वनिमनुकरोतीत्यर्थः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): वृक्षेशया इति॥ यष्टिरेव निवासः स्थानं तस्य भङ्गात्। वृक्षे शेरत इति वृक्षेशयाः। `अधिकरणे शेतेः` (पा.3।2।15) इत्यच्प्रत्ययः। `शयवासवासिष्वकालात्` (पा.6।3।18) इत्यलुक्सप्तम्याः। मृदङ्गशब्दानामपगमादभावादलास्या नृत्यशून्याः। दवोऽरण्यवह्निः। `दवदावौ वनारण्यवह्नी` इत्यमरः (अ.को.3|3|217)। तस्योल्काभिः स्फुलिङ्गैर्हेतेभ्यः शेषाणि बर्हाणि येषां ते क्रीडामयूरा वनबर्हिणत्वं वनमयूरत्वं प्राप्ताः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): सोपानेति॥ किंच, येषु सोपानमार्गेषु रामा रमण्यः सरागाँल्लाक्षारसार्द्राश्चरणान्निक्षिप्तवत्यः। तेषु मे मम मार्गेषु सद्योहतन्यङ्कुभिर्मारितमृगैर्व्याघ्नैरस्रदिग्धं रुधिरलिप्तं पदं निधीयते ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): चित्रेति॥ पद्मवनमवतीर्णाः प्रविष्टाः। तथा लिखिता इत्यर्थः। करेणुभिः करिणीभिः। चित्रगताभिरेव। `करेणुरिभ्यां स्त्री नेमे` इत्यमरः (अ.को.3|3|59)। दत्तमृणालभङ्गाश्चित्रद्विपा आलेख्यमातङ्गाः। नखा एवाङ्कुशास्तेषामाघातैर्विभिन्नकुम्भाः सन्तः संरब्धसिंहप्रहृतं कुपितसिंहप्रहारं वहन्ति ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): स्तम्मेष्विति॥ उत्क्रान्तवर्णक्रमा विशीर्णवर्णविन्यासास्ताश्च धूसराश्च यास्तासां स्तम्भेषु योषित्प्रतियातनानां स्त्रीप्रतिकृतीनां दारुमयीणां फणिभिर्विमुक्ता निर्मोकाः कञ्चुका एव पट्टाः। `समौ कञ्चुकनिर्मोकौ` इत्यमरः (अ.को.1|8|11)। सङ्गात्सक्तत्वात् स्तनोत्तरीयाणि स्तनाच्छादनवस्त्राणि भवन्ति ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): कालेति॥ कालान्तरेण कालभेदवशेन श्यामसुधेषु मलिनचूर्णेष्वितस्ततो रूढतृणाङ्कुरेषु हर्म्येषु गृहेषु नक्तं रात्रौ मुक्तागुणानां शुद्धिरिव शुद्धिः स्वाच्छ्यं येषां तादृशा अपि। ततः पूर्वं ये मूर्च्छन्ति स्म त एव चन्द्रपादाश्चन्द्ररश्मयः। `पादा रश्म्यङ्घितुर्यांशाः` इत्यमरः। न मूर्च्छन्ति। न प्रति फलन्तीत्यर्थः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): आवज्येति॥ किंच, विलासिनीभिः सदयं शाखा लतावयवानावर्ज्यानमय्य यासां लतानां पुष्पाण्युपात्तानि गृहीतानि ता मदीया उद्यानलताः। वन्यैः पुलिन्दैर्म्लेच्छविशेषैरिव वानरैः। उभयैरपीत्यर्थः। क्लिश्यन्ते पीड्यन्ते। क्लिश्नातेः कर्मणि लट्। `भेदाः किरातशबरपुलिन्दा म्लेच्छजातयः` इत्यमरः (अ.को.2|10|20) ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): रात्राविति॥ रात्रावनाविष्कृतदीपभासः। दीपप्रभाशून्या इत्यर्थः। दिवापि दिवसेऽपि कान्तामुखानां श्रिया कान्त्या वियुता रहिता विच्छिन्नो नष्टो धूमप्रसरो येषां ते गवाक्षाः कृमितन्तुजालैर्लूतातन्तुवितानैः। तिरस्क्रियन्ते छाद्यन्ते ॥