ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): सफेनेति ॥ महिष्याः कुलं महिषीकुलमदिग्रह्वरात् । अर्द्रेः पर्वतस्य गह्वरः कन्दरा तस्मान्निःसृतं निर्गतं । किं भूतं महिषीकुलम् — सफेनञ्च तल्लालाकुलञ्च सफेनलालाकुलमीदृशं वक्त्रसम्पुटं मुखसङ्कोचं सम्पुटं यस्य तत् । पुनः किंभूतम् — विनिर्याता मुखाद् बहिर्निर्गता आ समन्तात् लोहिता रक्ता जिह्वा यस्य तत् । पुनः किंभूतम् — उन्मुखं उद् ऊर्ध्वीकृतं मुखं येन तत् । पुनः — तृषा तृष्णया आकुलं व्याप्तं । पुनः किं — जलमवेक्षमाणम् अवेक्षते इत्यवेक्ष्यमाणम् । वंशस्थवृत्तानीमानि। तल्लक्षणं — `जतौ तु वंशस्थ मुदीरितं जरौ ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): पटुतरेति ॥ वनानामन्ताः वनान्ताः प्रान्ता वीक्ष्यमाणाः सन्तः उच्चैरतिशयेन भयं विदधति भयं कुर्वन्तीत्यर्थः । किं भूताः वनान्ताः — पटुतरोऽधिको योऽसौ दवदाहो दवाग्निसम्बन्धी दाहस्तेन प्लुष्टा दग्धाः सस्यानां शष्पाणां प्ररोहा येषु ते । पुनः किं भूताः — परुषः कठोरो योऽसौ पवनो वायुस्तस्य वेगाधिक्यं तेनोत्क्षिप्तानि उच्छालितानि शुष्कपर्णानि येषां ते । पुनः किं भूताः — समन्तात् सर्वथा दिनकरस्य सूर्यस्य परितापः तस्मात् क्षीणानि स्वल्पीभूतानि शुष्काणि वा तोयानि येषु ते ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): श्वसितीति ॥ विहगवर्गः विहगानां वर्गः पक्षिणां वर्गः । सजातीयसमूहो वर्गः। शीर्णानि पतितानि पर्णानि येषां ते एवंविधा ये द्रुमा वृक्षास्तेषामन्तर्मध्ये वसति । पुनः क्लान्तं खेदखिन्नं कपिकुलं कपीनां वानराणां कुलं कपिकुलम् । अर्द्रेः पर्व्तस्य निकुञ्जं वनमुपयाति वनं गच्छतीत्यर्थः । पुनर्गवयानामरण्यगवानां युथः समूहस्तोयं जलमिच्छन् सन् । सर्वतः सर्वस्यां दिशि भ्रमति । पुनः शरभाणामष्टापदजीवानां कुलमजिह्मं कुटिलं यथा स्यात् तथा कूपादम्बु पानीयं प्रोद्धरति निष्कासयतीत्यर्थः ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): विकचेति ॥ पावकेन दवाग्निना दिशि दिशि भूमयः परि सामस्त्येन दग्धाः परिदग्धाः । किंभूतेन पावकेन — विकचं विकसितं यन्नवं नूतनं कुसुम्भं पुनर्यत् स्वच्छं निर्मलं सिन्दूरं तद्वद् भाः कान्तिर्यस्य तेन । पुनः किं भूतेन — तूर्णं शीघ्रम् प्रबलो योऽसौ पवनस्तेनोद्धूतः प्रकटितो वेगो यस्य तेन । पुनः किं भूतेन — तनवः कृशाः सुक्ष्माः विकचाः विकस्वराश्च ये लताग्रा लतानामग्रप्रदेशाश्च तनुविकचलताग्रास्तेषामालिङ्गनं तत्र व्याकुलस्तेन । `तरुविटपलता` इति वा पाठः । तत्र तरुणां विटपाः शाखाश्च लताग्राश्च तेषामालिङ्गनं तेन व्याकुलो भयकृत् तेन ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): ज्वलतीति ॥ हि निश्चितं वह्निर्मृगाणां वर्गः समूहस्तं तपयति । किं भूतो वह्निः प्रान्तेषु लग्नः वनान्तेषु लग्नः । पुनः किं भूतः — पवनविद्धः सन् वायुप्रेरितः सन् । पर्वतानां दरीषु गुहासु पतति । पुनः किं भूतः पटुनिनादः सन् प्रकटरवः सन् । शुष्कवंशस्थलीषु शुष्का वंशा वेणुवृक्षा यत्रेदृश्यो याः स्थल्यः स्थलभूमयः तथा तासु स्फुटति । स्फुट स्फुट इति शब्दं करोतीत्यर्थः । तृणमध्ये क्षणेन लब्धवृद्धिः प्राप्तारिकः सन् प्रसरति ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): बहुतर इति ॥ अग्निः पवनधूतः पवनप्रेरितः सन् वनान्ते वनस्यान्तः वनान्तस्तस्मिन् भ्रमति । किं भूतः अग्निः — शाल्मलीनां शाल्मलीवृक्षाणां वनेषूत्प्रेक्षते । पदुतरोऽतिशयेन प्रकटितसाधवो जात इव । पुनर्द्रुमाणं वृक्षाणं कोटिरेषु कनकवद्गौरो गौरवर्ण स्फुरति लगति । किं कुर्वन् — शुष्काश्च ते वृक्षाश्च शुष्कवृक्षास्तान् निर्दहन् प्रज्वालयन्। किंविशिषटान् शुष्कवृक्षान् परिहृतदलशाखान् परिहृतानि गतानि दलानि पत्राणि शाखा विटपाश्च येषां ते तथा तान् ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): गजेति ॥ गजाश्च गवया वनगवाश्च मृगेन्द्राः सिंहाश्च गजगवयमृगेन्द्राः हुतवहपरिखेदात् हुतवहस्याग्नेः परिखेदः परितापस्तस्मात् । द्वन्द्वस्य वैरस्य भावो द्वन्द्वभावः शत्रुत्वं विहाय त्यक्त्वा आशु शीघ्रं निम्नगां नदीमाश्रयन्ते । किं कृत्वा — कक्षात् तृणप्रदेशान्निर्गत्य । कीदृशाः — वह्निसंतप्तदेहाः वह्निसंतप्ता देहा येषां ते । पुनः — सुहृदो मित्राणीव समेताः मिलिताः । किं भूतां निम्नगाम् — विपुलो विस्तीर्णः पुलिनस्य देशः प्रदेशो यस्यां सा तथा ताम् ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): कमलेति ॥ कविर्भोजराजं प्रति वदति — हे राजन तव निदाघो ग्रीष्मः। हर्म्यपृष्ठे गृहपरिभोगे । सुखेन कामिनीभिर्ललनाभिः समेतं सार्द्धम् । व्रजतु गच्छतु । कैः — निशि रात्रौ सुललितगीतैः । सु अतिशयेन ललितानि मनोहराणि यानि गीतानि तैः । किंभूतो निदाघः — कमलवनैः पङ्कजकाननैः निश्चितं व्याप्तमम्बु यत्र सः। पुनः कीदृशः — पाटलानामामोदः परिमलः तेन रम्यो रमणीयः । पुनः कीदृशः — सुखः सुखदायी सलिलनिषेको जलसेवनं स्नानादिर्यत्र स सुखसलिलनिषेकः । पुनः कीदृशः — सेव्यः सेवनीयश्चन्द्रांशुमयो हारो यत्र सः । अत्रेतानि वस्तूनि ग्रीष्मतापहारीणि भवन्तीति भावः । यदुक्तम् — `स्नानं सुशीतं सलिलं सरोजं सरोवरः शीतकरः सुगन्धः । सन्ध्या स्त्रियः सेकतिकी तटानि, ग्रीष्मेऽतिहर्षाय भवन्त्यभूरि ॥` मालिनीवृत्तानीमानि सप्तकाव्यानि । तल्लक्षणं — `ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः` इति । श्रीमान् कीर्तिवरसूरिगुणाकराणां पट्टेऽनुवै अमरकीर्तिर्विनिर्मितायां । श्रीमद्विशेषकमहानद्यकाव्यवृत्तौ सर्गोऽजनि प्रथम एष नृपाभिरम्यः ॥ इति श्रीमान्नागपूरीय तपागच्छीय भट्टारक श्री अमर कीर्तिसूरिकृतायां श्रीकालिदासकृत विशेषकाव्यटीकायां ग्रीष्मऋतुवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): ससीकरेति ॥ हे प्रिये वल्लभे, घनागमः मेघागमः समागतः। किं भूतः — कामिनश्च ते जनाश्च कामिजनास्तेषां प्रियो वल्लभः । किं कुर्वन् — राजवद् नृपवद् ध्वनिं रवमुद्वहन् । यथा राजा दुन्दुभ्यादिना ध्वनिं कुर्वन् समायाति तथाऽयमपि गजरिवं कुर्वन् समायाति । पुनः किंभूतः — सह शीकरैर्जलकणैः वर्तते इति सशीकर एवंविधो योऽसावम्भोधरो मेघः स एव मत्तः कुञ्जरो हस्ती यत्र सः । पुनः किंभूतः — तडितो विद्युत एव पताका यस्य सः । पुनः किंभूतः — अशनेर्वज्रस्य शब्दसदृशो गर्जितशब्दः स एव मर्दलो यत्र सः । अनेन वर्षर्तोरुत्कर्षः सूचितः ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): नितान्तेति ॥ व्योमाकाशं समन्ततः सर्वासु दिक्षु घनैर्मेघैः समाचितं व्याप्तम् । कथं भूतैः घनैः — नितान्तमत्यर्थं नीलोत्पलपत्रवत् कान्तिः येषां ते तथा तैः । पुनः कथं भूतैर्घनैः — क्वचित् कस्मिंश्चित् प्रदेशे प्रभिन्नं विदीर्णभावमाप्तम् अञ्जनं तस्य राशिः पुञ्जस्तेन सन्निभास्तुल्यास्तैः । पुनः कीदृशैः क्वचित् प्रदेशे सगर्भा या प्रमदा तस्याः स्तनौ तद्वत्प्रभा गौरकान्तिः येषां तैः तथा तैः ॥