ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): मृगाः प्रचण्डेति ॥ मृगा वनान्तरे वनमध्ये भिन्नाञ्जनसन्निभं भिन्नं द्विधाकृतञ्च तदञ्जनञ्च भिन्नाजनं तेन सन्निभं सदृशं तथा तन्नभ आकाशप्रदेशं निरीक्ष्य दृष्ट्वा तोयमिति एतत्तोयं जलमस्तीति निश्चित्य प्रधाविताः । किंभूताः मृगाः — भृशमित्यर्थं प्रचण्डातपतापिताः प्रचण्डो रौद्रो योऽसावातपः प्रचण्डातपस्तेन तापिताः । पुनः किंभूताः मृगाः — महत्याऽतिवृद्धिं प्राप्तया तृषा कृत्वा परिशुष्कतालवः परिशुष्काणि तालूनि येषां ते तथा । अनेन मृगाणामप्ययं कालो दुःसहः किंपुनः कामिनामिति सूचितम् ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): सविभ्रमैरिति ॥ विलासवत्यो विलासो विद्यते यासां ता विलासवत्यो नार्य आशु शीघ्रं सविभ्रमैर्भ्रूविलाससहितैः सस्मितजिह्मं सहास्यकुटिलं यथा स्थात्तथा ईक्षितैर्दर्शनैः कृत्वा प्रसङ्गिनां स्त्रीणां प्रकर्षेण सङ्गः संयोगोऽस्त्येषामिति प्रसङ्गिनस्तेषाम् अर्थात् कामिनां मनसि चेतस्यनङ्गसन्दीपनं कामोद्दीप्तिं कुर्वते । क इव — यथा प्रदोषाः प्रसङ्गिनां मनसि अनङ्गसन्दीपनं कुर्वते । किंभूताः प्रदोषाः —शशी चन्द्र इव चारु मनोहरं भूषणं येषां ते तथा ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): रवेर्मयूखैरिति ॥ फणी सर्पो मयूरस्य तले निषीदति तिष्ठति । कथंभूतः फणी — रवेः सूर्यस्य मयूखैः किरणैर्भृशमभितापितः सन्तापितः । पुनः किंभूतः फणी — पथि मार्गे तप्तांसुभिः तप्तरेणुभिर्विदह्यमानो विशेषेण दह्यमानः । पुनः किंभूतोऽवाक्फणः — अवाचोऽधोमुखाः फणा यस्य सोऽवाक्फणः । पुनः किंभूतो — जिह्मगतिः जिह्मा वक्रा मन्दा च गतिर्यस्य स जिह्मगतिः । `जिह्मो वक्रश्च मन्दश्च` । फणी मयूरेण सह स्वभावस्य वैरमपि न स्मरतीत्यर्थः ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): तृषेति ॥ मृगाधिपः सिंहोऽदूरे समीपे गजान् हस्तिनो न हन्ति । किं भूतो मृगाधिपः — महत्याऽधिकतरया तृषा कृत्वा हृतो गतो विक्रमस्य पराक्रमस्योद्यमो यस्य सः अथवा विक्रमलक्षण उद्यमो यस्य सः । पुनः किंभूतः — मुहुवरिं वारं श्वसन् । पुनः किंभूतः — दूरविदारिताननः दूरमतिशयेन विदारितं प्रसारितं आननं मुखं येन सः । पुनः किंभूतः — विलोला चपला जिह्वा रसना यस्य सः । पुनः किंभूतः — स्खलिताग्रकेसरः स्खलिताश्चलिता अग्रकेसराः केसराग्राणि यस्य सः । ग्रीष्माधिक्यात् सिंहस्यापि पराक्रमः क्षीणत्वमापन्नः किं पुनः कामिनामिति भावः ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): विशुष्केति ॥ दन्तिनो गजाः केसरिणः सिंहादपि न बिभ्यति भयं न प्राप्नुवन्ति । किंभूता दन्तिनाः — विशुष्को योऽसौ कण्ठस्तस्मदाहृतानि आकृष्टानि अम्भसः शीकराणि शीकराम्भांसि शुण्डान्तःस्थलजललवा यैस्ते । `वमधुः करशीकरः` इति हैमः । पुनः किंभूताः — भानुमतः सूर्यस्यगभस्तिभिः किरणैरभितापिताः अभि समन्तात् तापिताः। पुनः — प्रवृद्धा वृद्धिं प्राप्ता या तृष्णा तयोपहता निरुद्योगाहतप्रायाः प्रवृद्धतृष्णोपहताः । पुनः किंभूतः — जलमर्थयन्ति याचयन्तीति जलार्थिनः । अनेन गजा अपि निस्तेजत्वात् सिंहान्नापसर्पन्तीति ग्रीष्मातिरेको वर्णितः ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): हुता ॥ कलापिनो मयूरा भोगिनं सर्पं न घ्नन्ति । किं भूताः कलापिनः — सवितुः सूर्यस्य मरीचिभिरुस्रैः क्लान्तं खेदोपहतं शरीरस्य चेतो येषां ते तथा । किं भूतैः मरीचिभिः — हुताग्निकल्पैः हुतश्चासावग्निश्च हुताग्निः ईषद्धुताग्निवदिति हुताग्निकल्पास्तैः । ईषदपरिसमाप्तौ कल्पब्देश्यदेशीयरः (पा. 5।3।67) हुतो योऽसौ अग्निर्हुताग्निस्तेन कल्पास्तुल्यास्तैः । किं भूतं भोगिनं — समीपे वर्तते यः सः समीपवर्ती तम् । पुनः — कलापचक्रेषु बहिर्मण्डलेषु निवेशितं स्थापितम् आननं येन तं निवेशिताननम् । अत्र मयूरा अपि हततेजसो जाता इत्यर्थः ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): सभद्रेति ॥ ॥ वराहयूथः वराहाणां शूकराणां यूथः समूहो भूतलं पृथ्वीतलं विशतीव प्रवेशं करोतीव । किं कुर्वन् । आयता दीर्घा ये पोतृमण्डला मुखाग्रमण्डलास्तथा तैः सरः खनन् । कथं भूतं सारः — सभद्रमुस्तम् । भद्रमुस्तेन गुन्द्रया सह वर्तते इति तत् । पुनः कथं भूतं — परि सामस्त्येन पाण्डुः श्वेतवर्णः अर्थाच्छुष्कः कर्दमो पङ्को यत्र तत् तथा तत् । कथं भूतः वराहयूथः — प्रदीप्ता सोढुमशक्या भाः कान्तिर्यस्य स प्रदीप्तभास्तेन रविणा सूर्येण अभितापितः ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): विवस्वता ॥ भेको मण्डूकस्तृषितस्य तृषाकान्तस्य भोगिनः सर्पस्य फणातपत्रस्य फणैवातपत्रं छत्रं फणातपत्रं तस्य तले निषीदत्युपविशति । किं कृत्वा — सरसतडागादुत्प्लुतस्य निःसृत्य । किं विशिष्टात् सरसः — हि निश्चयं विवस्वता सूर्येणसह्ययोयात् असह्यं सोढुमशक्यम् अर्थात् तप्तं तोयं यस्य तत् तथा तस्मात् । किं भूतेन विवस्वता — तीक्ष्णतरांशुमालिना । अतिशयेन तीक्ष्णग्रीष्मत्वात् तीव्रा येऽंशवः किरणास्तीक्ष्णतरांशवस्तान् मलते धारयतीति तथा तेन । मल मल्लधारणे धातुः (भ्वादि 494-495) । कथं भूतो भेकोऽभितापितो विवस्वतेत्यनुवर्त्तनीयम् । अनेन घर्म्मेबाहूल्यं सूचितम् ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): समुद्धृतेति ॥ गजैर्हस्तिभिः सरः तडागः सान्द्रः सघनो विमर्देनावगाहेन कर्दमो यत्र तदीदृशं तत् कृतम् । किं भूतं सरः — समुद्धतान्युत्पातितान्यशेषमृणालानां समस्तकमलतन्तूनां जालकानि समूहानि यस्मात् तत् । पुनः किं भूतं — विपन्ना स्वेदखिन्ना उपविष्टा वा मीना यत्र तद्विपन्नमीनं । अद्भुतवीतासारसं निषन्नमीनं च तदद्भुतवीतरारसञ्च तत् । किंभूतैर्गजैः — परस्परमुत्पीडनेन संहता एकत्रीभूताः परस्परोत्पीडनसंहतास्तैः ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): रवीति ॥ फणी सपा मण्डूककुलं मण्डूकानां कुलं वंशतस्तं न हन्ति। किंभूतः फणी — रवेः सूर्यस्य प्रभा कान्तिस्तयोद्भिन्ना उत्प्राबल्येन भिन्ना भेदं प्राप्ता शिरोमणिप्रभा शिरस्थमणिप्रभा यस्य स तथा । पुनः किं भूतः — विलोलं चपलञ्च तज्जिह्वाद्वयं च विलोलजिह्वाद्वयं तेन लीढः आस्वादितो मारुतो वायुर्येन सः। पुनः किंभूतः — विषवत्तीव्रोऽग्निर्बहूष्णो योऽसौ सूर्यातपस्तेन तापितः । पुनः किंभूतः — तृषा तृष्णयाकुलो व्याप्तः । अनेनातिघर्माधिक्यं सुचितम् ॥