ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): विलोचनेति ॥ प्रवासिनां पथिकजनानां प्रमदाः निराशाः स्थिताः `वर्षास्ववश्यं वयमागमिष्याम` इत्यवधिलोपान्निराशाः स्थिताः इत्यर्थः । किं भूताः प्रमदाः — विलोचनान्येवेन्दीवराणि नीलकमलानि तत्र ये वारिबिन्दवस्तैः अर्थादश्रुभिर्निषिक्ताः बिम्बाकारा अधरा एव चारूपल्लवा यासां ताः । निरस्तानि माल्यानि पुष्पदामानि आभरणानि चानुलेपनानि चन्दनादीनि याभिस्ताः `माल्यं पुष्पे तु पुष्पदाम्नि` इति वैजयन्ती ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): विपन्नेति ॥ च पुनः भृङ्गाः भ्रमराः । शिखिनां मयुराणाम् । कलाप चक्रेषु बहिर्मण्डलेषु पतन्ति । कथं भूतः — नृत्यतां नृत्यं कुर्वताम् । किं कृत्वा — नलिनीं कमलिनीं विहाय त्यक्त्वा । कया — नवोत्पलाशया नवञ्च तदुत्पलञ्च नवोत्पलं तस्याशा नवोत्पलाशा तया । किं भूताः नलिनीम् — विपन्नानि नष्टानि पुष्पाणि कुसुमानि यस्याः सा विपन्नपुष्पा तां विपन्नपुष्पाम् । किं भूताः भृङ्गाः — समुत्सुकाः उत्कण्ठायुक्ताः । पुनः कथं भूताः — श्रुतिहारिनिःस्वनाः श्रुत्योः कर्णयोर्हारि मनोहरो निःस्वनो शब्दो येषां ते । पुनः कथं भूतः — मूढा उद्विग्नचित्ताः । अत्र नृत्यन्मयुराणां कलापाः प्रत्यग्रपद्मवन्मनोहरा भवन्तीत्यर्थः ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): वनद्विपानामिति ॥ वनद्विपानां काननहस्तिनाम् । कपोलदेशाः गल्लोपरिभागाः । नवतोयदस्वनैः नवाः प्रत्यग्राश्च तोयदा मेघाश्च नवतोयदास्तेषां स्वना गर्जितशब्दास्तथा तैः कृत्वा मदवारिभिः मदा एव वारीणि जलानि तैः श्रिताः क्षरन्मदा जाता इत्यर्थः । किं भूतानां — मदान्वितानां मदावस्थायुक्तानाम् । मुहुर्मुहुर्वारं वारं ध्वनतां बृंहताम् । शब्दं कुर्वतामित्यर्थः । कथं भूताः कपोलदेशाः — विमलञ्च तदुत्पलं च विमलोत्पलं तद्वत्प्रभा कान्तिर्येषां ते । कथं भूतैः — भृङ्गयुथैः सहितानि सभृङयूथानि तैः भ्रमरनिकरसहितैः ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): सितेति ॥ भूधराः पर्वताः प्रवासिनां पथिकजनानां समुत्सुकस्य भावः समुत्सुकत्वं जनयन्त्युत्पादयन्ति । किं भूताः भूधराः — अम्बुधरोक्षितोपलाः अम्बुधरैर्मेघैरुक्षिताः सिक्ता उपलाः पाषाणा येषां ते । पुनः किं भूतैः — प्रस्रवणैः निर्झरैः । समन्ततः सर्वतः । व्याप्ताः समाचिताः । पुनः किंभूतैः — प्रवृत्तनृत्यैः प्रवृत्तं प्रारब्धं नृत्यं नाटकं यैस्ते तैः । शिखिभिर्मयूरैः समाकुला व्याप्ताः ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): कदम्बेति ॥ समीरणो वायुः कं मनुष्यं सोत्सुकं प्रियामिलनोत्कण्ठितं न करोत्यपि तु सर्वं जनं सोत्सुकं करोतीत्यर्थः । किं कुर्वन् — कदम्बश्च सर्जश्चार्जुनश्च नीपश्च केतकी च कदम्बसर्जार्जुननीपकेतक्यस्ता विकम्पयन् विशेषेण धूनयन् । किं भूतः समीरणः — तत् कुसुमाधिवासितः तेषां पूर्वोक्त व्र्क्षाणां कुसुमैः पुष्पैरधिवासितः सुगन्धीकृतः । पुनः कथं भूतः समीरणः — शीकरैर्जलकणैः सह वर्तत इति सशीकरः सशीकरो योऽसावम्भोधरो मेघस्तस्य सङ्गेन शीतलः ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): शिरोरुहैरिति ॥ स्त्रियः कामिनां भोगिनाम् रतिं प्रीतिम् सञ्जनयन्ति उत्पादयन्ति । कैः — शिरोरुहैः । किं भूतैः — श्रोणेस्तटं श्रोणितटं कटीप्रदेशस्तदवलम्बन्ते ये ते श्रोणितटावलम्बिनस्तैः । शिरसि रोहन्त्युत्पद्यन्ते इति शिरोरुहास्तैः । किं भूतैः शिरोरुहैः — सुशोभनो गन्धो येषु तानि सुगन्धीनि तैः कुसुमैः कृत्वा । कृतोऽवतंसो येषु ते कृतावतंसास्तैः । पुनः कैः — सहारैः स्तनैः । हारैः मुक्ताहारैः सह वर्तन्त सहारैः । इदृशैः कुचैः । ससर्षपैः वदनैः सर्षपाकारप्रस्वेदबिन्दुसहितैर्मुखैः । अत्रैते कामिनां प्रीतिकरा भवन्तीत्यर्थः ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): अस्य पद्यस्य व्याख्या नोपलभ्यते । प्रक्षिप्तम् पद्यम् स्यात्

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): तडिल्लतेति ॥ एते युगपत् समकालम् । प्रवासिनां पान्थानाम् चेतो हरन्ति वशीकुर्वन्ति । एते के — शक्तस्येन्द्रस्य धनुः कोदण्डं तेन विभूषिताः शोभिताः नम्राः पयोधरा मेघाश्च । पुनः — काज्चीमणिकुण्डलोज्ज्वलाः स्त्रियश्च । काञ्चयः कटिमेखलाः । मण्युपलक्षितानि कुण्डलानि तैरुज्ञ्वलाः शोभमानाः । स्त्रियः कामिन्यः । एतानि वस्तूनि युगपत् प्रवासिनां चेतोहारीणि भवन्तीत्यर्थः । वंशस्थवृत्तानि ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): माला इति ॥ वर्षाकाले योषितो नार्यः शिरसि माना विभ्रति धारयन्ति। च पुनः कर्णान्तरेषु कर्णमध्येषु अवतंसकान् कर्णपूरान् विभ्रति । कथं भूता मालाः — कदम्बनवकेसरकेतकीभिः अयोजिताः । कदम्बाश्च नवकेसराश्च नवशोकाश्च केतक्यश्च कदम्बनवकेसरकेतक्यस्ताभिरायोजिताः रचिताः अर्थात् कदम्बानां पुष्पैर्ग्रथिताः । कथं भूतान् अवतंसकान् — ककुभद्रुमाणामर्जुनवृक्षाणां मञ्जर्यः ककुभद्रूममञ्जर्यः। ताभिः पूतान् पवित्रान् । पुनः कथं भूतान् — दुकूलेन पट्टकूलेन रचितास्थान । अत्र नार्यः शोभानिमित्तमेतानि वस्तूनि कुर्वन्तीत्यर्थः ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): कालागुर्विति ॥ नार्यः प्रदोषे सन्ध्यायां जलमुचां मेघानां ध्वनितं गर्जितम् श्रुत्वा त्वरितं सत्वरं गुरुग्रहात् गुरोः श्वसुरस्य गृहं गुरुगृहं तस्माच्छय्याया गृहं प्रविशन्ति । भर्त्रा सह् क्रीडां कर्तुं प्रविशन्तीत्यर्थः । किं भूताः नार्यः — कालागुरुणा कृष्णागुरुणा प्रचुरेण सर्वोत्कृष्टेन चन्दनेन चर्चितं विलेपितं संस्कृतमङ्गं यासां ताः । पुनः किं भूताः नार्यः — पुष्पमयैरवतंसैः कुसुमरचितशिरोमालाभिः सुरभीकृताः केशपाशाः वेणीदण्डा यासां ताः । वसन्ततिलकावृत्तद्वयी । `उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः` ॥