सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): तस्मिन्निति॥ तस्मिन्वज्रणाभे सुकृतोपलब्धां सुधर्मार्जितां द्यां स्वर्गं गते सति। उत्खातशत्रुमुद्धृतशत्रुं शङ्खणं नाम तत्संभवं तदात्मजमर्णवान्ता वसुधा खनिभ्य आकरेभ्य उदितरुत्पन्नै रत्नोपहारैरुत्कृष्टवस्तुसमर्पणैः। उपतस्थे सिषेवे। `जातौ जातौ यदुत्कृष्टं तद्रत्नमभिधीयते` इति भरत-विश्वौ ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): तस्येति॥ तस्य शङ्खणस्यावसानेऽन्ते हरिदश्वधामा सूर्यतेजाः। अश्विनोरिव रूपस्येत्यश्विरूपोऽतिसुन्दरः। तत्पुत्र इति शेषः। `पित्र्यम्` इति संबन्धिपदसामर्थ्यात्। पित्र्यं पदं प्रपेदे। वालातटेषूषिता निविष्टाः सैनिका अश्वाश्च यस्य तम्। अन्वर्थनामानमित्यर्थः। यं पुत्रं पुराविदो वृद्धा व्युषिताश्वमाहुः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): आराध्येति॥ तेन क्षितेरीश्वरेण व्यषिताश्वेन विश्वेश्वरं काशीपतिमाराध्योपास्य विश्वसहो नाम विश्वसखः समग्रां सर्वां विश्वंभरां भुवं पातुं रक्षितुं सहत इति सहः क्षमः। पचाद्यच्। आत्मजमूर्तिः पुत्ररूप्यात्मा स्वयमेव। `आत्मा वै पुत्रनामासि`(आश्व.सू.1।15) इति श्रुतेः। विजज्ञे सुषुवे। विपूर्वो जनिर्गर्भविमोचने वर्तते। यथाह भगवान्पाणिनिः-`समां समां विजायते` इति ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): अंश इति॥ नयज्ञो नीतिज्ञः स विश्वसहः। हिरण्याक्षरिपीर्विष्णोरंशे। हिरण्यनाभे तन्नाम्नि तनये जाते सति। तरूणां सानिलो हिरण्यरेता हुतभुगिव। द्विषां सुतरामसह्योऽभूत् ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): पितेति॥ पितॄणामनृणः। निवृत्तपितॄण इत्यर्थः। `प्रजया पितृभ्यः` इति श्रुतेः। अत एव कृती। कृतकृत्य इत्यर्थः। पिता विश्वसहोऽन्ते वयसि बाधकेऽनन्तान्यविनाशानि सुखानि लिप्सुः। मुमुक्षुरित्यर्थः। आजानुविलम्बिबाहुं दीर्घबाहुम्। भाग्यसंपन्‌नमिति भावः। तं हिरण्यनाभं राजानं कृत्वा बल्कलवान्बभूव। वनं गत इत्यर्थः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): कौसल्य इति॥ उत्तरकोसलानां पत्युः पतङ्गन्वयभूषणस्य सूर्यशाभरणस्य सोमसुतः सोमं सुतवतः। यज्वन इत्यर्थःथ। `सोमे सुञः` (पा.3।2।90) इति क्विप्। तस्य हिरण्यनाभस्य द्वितीयः सोमश्चन्द्र इव। नेत्रोत्सवो नयनानन्दकरः कौसल्य इति प्रसिद्ध औरसो धर्मपत्नीजः सुतोऽभूत् ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): यशोभिरिति॥ आ ब्रह्मसभाया आब्रह्मसभं ब्रह्मसदनपर्यन्तम्। अभिविधावव्ययीभावः। यशोभिः। प्रकाशः प्रसिद्धः, स कौसल्योऽतिशयेन ब्रह्मवन्तं ब्रह्मिष्ठम्। ब्रह्मविदमित्यर्थः। `ब्रह्म`शब्दान्मतुबन्तादिष्ठन्प्रत्यये `विन्मतोर्लुक्` (पा.5।3।65) इति मतुपो लुक्। `नस्तद्धिते` (पा.6।4।144) इति टिलोपः। ब्रह्मिष्ठं ब्रह्मिष्ठाख्यं स्वतनुप्रसूतं स्वात्मजमेव निजे स्वकीयेऽधिकारे प्रजापालनकृत्ये। आधाय निधाय। ब्रह्मणो भावो ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं तदेव गतिस्तामाजगाम। मुक्तोऽभूदित्यर्थः। `स्याद्द्ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वम्` इत्यमरः। भुवो भावे क्यप् ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): तस्मिन्निति॥ कुलापीडनिभे कुलशेखरतुल्ये। `वैकक्षकं तु तत्। यत्तिर्यक्क्षिप्तमुरसि शिखास्वापीडशेखरौ` इत्यमरः (अ.को.2|6|137)। सुप्रजसि सत्संतानवति। `नित्यमसिच्प्रजामेधयोः`(5।4।122) इत्यसिच्प्रत्ययः। तस्मिन् प्रजेशे प्रजेश्वरे ब्रह्मिष्ठे शासनाङ्कां शासनचिह्नां महीं विपीडं निर्बाधं यथा तथा सम्यक्शासति सति। आनन्दजलाविलाक्ष्य आनन्दबाष्पाकुलनेत्राः प्रजाश्चिरं ननन्दुः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): पात्रीकृतेति॥ गुरुसेवनेन पित्रादिशुश्रूषया पात्रीकृतात्मा योग्यीकृतात्मा। `योग्यभाजनयोः पात्रम्` इत्यमरः (अ.को.3|3|187)। पत्ररथेन्द्रकेतोर्गरुडध्वजस्य स्पष्टाकृतिः स्पष्टवपुः। तत्सरूप इत्यर्थः। `आकृतिः तथिता रूपे सामान्यवपुषोरपि` इति विश्वः। पुष्करपत्रनेत्रः पद्मदलाक्षः पुत्रः पुत्राख्यो राजा। यद्वा, -`पुत्र` शब्द आवर्तनीयः। पुत्रः पुत्राख्यः पुत्रः सुतः। तं ब्रह्मिष्ठं पुत्रिणामग्रसंख्यां समारोपयत्। अग्रगण्यं चकारेत्यर्थः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): वंशेति॥ स्पृश्यन्त इति स्पर्शा विषयाः। तेभ्यो निवृत्तलौल्यो निवृत्ततृष्णः। अत एव मघोन इन्द्रस्य सखा मित्रं भावी भविष्यन्। स्वर्गं जिगमिषुरित्यर्थः। स ब्रह्मिष्णो वंशकरेण वंशप्रवर्तकेन तेन पुत्रेण वंशस्थितिं कुलप्रतिष्ठां संभाव्य संपाद्य। त्रिषु पुष्करेषु तीर्थविशेषेषु। `दिक्संख्ये संज्ञायाम्` (पा.2।1।57) इति समासः। उपस्पृशन् स्नानं कुर्वन्। त्रिदशत्वं देवभूयमाप ॥