अननुरञ्जकमा x x x x भिधेयमवच्छेदकं परिमाणं, तदध्वगौरवमूल्य— सङ्ख्यासङ्घातक्षेत्रादिभेदादनेकधा। यथा योजनं पर्वतः, पलं सुवर्णः, पुराणः कपर्दकाः, अक्षौहिणी बलम्, खारी व्रीहयः, निवर्तनं भूमिरिति।
कृत्तद्धितसमासप्रातिपदिकविशेषाणामर्थषु प्रवृत्तिनिमित्तं सम्बन्धः।
स त्रिधा— क्रियासम्बन्धो, द्रव्यसम्बन्धः, क्रियाद्रव्यसम्बन्धश्च। तत्र—
क्रियासम्बन्धो यथा— पाचक इति।
द्रव्यसम्बन्धो यथा— दण्डी, राजपुरुष इति।
क्रियाद्रव्यसम्बन्धो यथा— आक्षिकः, निष्कौशाम्बिरिति।
यदा पुनः जातिगुणपरिमाणादयश्शब्दाः प्राधान्येनाभिधीयन्ते भावप्रत्ययैर्वा प्रतिपाद्यन्ते तदैतेषां द्रव्यत्वमेव, न लिङ्गत्वम्। भावप्रत्ययो हि — (५.१.११९)
जातिगुणाज्जातिगुणे समासकृत्तद्धितात् तु सम्बन्धे।
डित्थादेः स्वे रूपे धवखदिराज्जातिसङ्घते॥ ११४॥