कौटिल्ये सम्पूर्णत्वं यथा—'गीतान्तरे'ष्वित्यादि। अत्र चायं कौटिल्यस्य सम्पूर्णभावः। यदा यदासौ गीतेषु प्रयोगविशेषं कर्तुमभिलपति, तदा तदैष तन्मुखं चुम्बन् अमुष्याः प्रेमनिघ्‍नो विघ्‍नमिवाचरति। साप्यायासादिव स्विन्नकपोलभित्तिः, पुष्पासवोपयोगघूर्णिते क्रुधेव नेत्रे घूर्णयन्ती विशेषतोऽस्याः अन्तः प्रमोदमुद्दीपयति।

कौटिल्ये सम्यक्त्वं यथा—'सम्प्राप्‍तपुष्पे'त्यादि अत्र चेदं तत् कौटिल्यस्य सम्यक्त्वं स्वयमवगतभावस्यापि निष्कारणधैर्यावलम्बिनः सुभगमानिनो जनस्य प्रियतमायां योषित्युपेक्षा नाम। सा त्विह लतावधूषु प्रियतमस्वयङ्ग्राहे पल्लवाधरस्फुरणशाखाभुजविनमनोन्नीतभावास्वपि तरूणां मतिस्तन्व्या तयानुमीयते। तदुपज्ञं चैष लौकिकः प्रवादः, यदुत (गास. ४.४)

(जह जह वाएइ पिओ तह तह णच्चामि चंचले पिम्मे) वल्ली वलेइ अंगं ,हावथद्धे वि रुक्खम्मि।

(यथा यथा वादयति प्रियस्तथा तथा नृत्यामि चञ्चले प्रेम्णि) वल्ली वलयत्यङ्गं स्वभावस्तब्धेऽपि वृक्षे॥ ५॥

३. अभ्यवहारसंक्षेपो यथा—'मधु द्विरेफ' इत्यादि। कः पुनरिहेन्द्रियाभ्यवहारस्य संक्षेपार्थः येयं सन्निपत्य विषयग्राहित्वेन फलावाप्‍तिकारिणो जिह्वात्वगिन्द्रिय— योरभीष्टविषयावाप्‍तिः। दृष्टो घ्रातः श्रुतोऽपि वा पदार्थस्तावन्न स्वदते, यावन्नास्वादितः स्पृष्टो वा भवति। स्वादनेऽप्ययं विशेषः। यदिदमनङ्गदीपनस्य मधुनः पानं, तस्य चायं सारो यदभीष्टतमया सहैकपात्रे भवति। एवं स्पर्शनेऽपि एतदेव तत्त्वम्। यदुत प्रियाङ्गेन केनचित् संस्पंर्शः, तस्य चायं विशेषो यदुत्तमाङ्गेन भवति। तस्य चैषा चूलिका, यदेष कण्डूयनव्याजान्नमन्निवैतां भूयो भूयः परामृशति।

अभ्यवहारसङ्करो यथा—'ददौ सरःपङ्कजे'त्यादि। अत्रेदमेवाभ्यवहारस्य सङ्कीर्णत्वम्, यदन्योपभुक्तमन्येनोपभुज्यते, तच्चेह पूर्वार्धे स्त्रीप्रयुक्तं व्यक्तमेव प्रतीयत इति।

अभ्यवहारे सम्पूर्णत्वं यथा—'गीतान्तरेष्वि'त्यादि। अथो पुनरियं सम्पूर्णतार्थः, मुखे हि चुम्बनमुपकल्प्यमानमोष्ठयोः कपोलयोर्नेत्रयोश्च सम्पूर्णं भवति। तच्च यथायथोक्तगुणयुक्तेन मत्तकिन्नरीमुखेऽन्यावयवेषु निरवकाशत्वात् तत्कामिनः किम्पुरुषस्य सम्पूर्णत्वं विगाहते नैवमन्यत्रान्यस्य़ प्रायेण, यदाह—(माघः ४.३८)

बिम्बोष्ठं बहु मनुते तुरङ्गवक्त्रश्‍चुम्बन्तं मुखमिह किन्नरं प्रियायाः।

श्लिष्यन्तं मुहुरितरोऽपि तन्निजस्त्रीमुत्तुङ्गस्तनभरभङ्गभीरुमध्याम्॥ ६॥

इति।