कः पुनरयं करुणो नाम।

१. द्र. अत्रैव पृ. १३९६ २. नभावो= 'नभावो' जो, 'नः प्रधानः (स्थायी) भावो' राघवः।

(१. करुणः— १२)

यत्रास्मिन् मिथ्याभिनिवेश इव गुर्वायासकारकेऽपि मूर्खाणां, सर्वाङ्गपरित्याग इवालौकिकेऽपि ब्रह्मविदां, रजःकर्दमक्रीडाविनोद इव वेषदूषकेऽपि पौरपौगण्डानां, महाहवमहीविहार इव बीभत्सभीषणेऽपि शूरसाहसिकानां, प्रियसुहन्नर्मनिर्भर्त्सन इवातिग्राम्येऽपि परिहासिकानां, कुपितकामिनीपार्ष्णिप्रहार इव सुकुमारेऽपि रागिणां, तिमिराभिसारिकावेष इव मलीमसेऽपि चौर्यरतरुचीनां, विलासिनीकिलिकिञ्चितप्रपञ्च इव दीनप्रदर्शनेऽपि नागरिकाणाम्, अतीवानुरज्यते मनः।

(मनः प्रेम)

सामयिकानामुच्यते। प्ररूढस्नेहयोरन्यतरविनाशे अन्यस्य दुःखाभिनिवेशो हृदयदारुणः। स कथं शोकाद् विभिद्यत इति चेत्,

हेतुफलविषयस्वरूपभेदात्। तथाहि— 'रत्येकहेतुः करुणः, प्रीतिदयाद्यनेकहेतुः शोकः, पुनस्सङ्गमफलः करुणः, अपुनस्सङ्गमफलः शोकः, स्त्रीपुंसविषयः करुणः, अस्त्रीपुंसविषयः शोकः, सप्रत्याशरूप: करुणः, निष्प्रत्याशस्वरूपः शोक इत्यन्य एव शोकोऽन्यश्च करुण' इति।

स प्रायेण दैवाश्रयः, पौरुषाश्रयः, देशाश्रयः, कालाश्रयः, स्वरूपाश्रयः, परिमाणाश्रयः, प्रमाणाश्रयः, अनुरागाश्रयः, सम्भोगाश्रयः, विप्रलम्भाश्रयः, नायकाश्रयः, नायिकाश्रय इति द्वादशधा। तेषु—

१. दैवाश्रयः— स्त्रीनिमित्तः, पुरुषनिमित्तः, सहायनिमित्तः, गुरुनिमित्त इति।

२. पौरुषाश्रयः— पुरुषकृतः स्त्रीविषये, स्त्रीकृतः पुरुषविषये, पुरुषकृतः पुरुषविषये, स्त्रीकृतः स्त्रीकृतः स्त्रीविषय इति।