प्रकृतिप्रत्ययानामुपसर्गोपग्रहागमलोपवर्णविकारविकरणादिरूपः संस्कारं उपस्कारः।
स च त्रिधा (१) प्रकृत्युपस्कारः, (२) प्रत्ययोपस्कारः, (३)उभयोपस्कारश्चेति।
ते पुनर्भूषण—समवायाऽ—ध्याहार—वैकृत—यत्न—प्रतियत्नभेदात् प्रत्येकं षट्प्रकारा भवन्ति। तत्र—
(१. प्रकृत्युपस्काराः —६)
१. प्रकृतेर्भूषणरूप निरर्थकोपसर्गस्वार्थक—वैकल्पिकादयः। यथा— अध्यागच्छति, पर्यागच्छति, प्रलम्बते, निखञ्जति इति; यावकः, षाङ्गुण्यम्, औपयिकम्, मानसम् इति; आली, मृदवी, कमण्डलूः, चञ्चूः इति।
२. समवायरूपाः सार्थकोपसर्गसन्क्यङादयः। यथा—आशास्ते, प्रतिष्ठते, सुमनायते, दुर्मनायते, इति। जुगुप्सते, गोपायते, ऋतीयते, कामयते इति। पुत्रीयति, पुत्रकाम्यति, श्येनायते, मुण्डयति इति।
३. अध्याहाररूपाः सहाभिधायकोपसर्गद्विर्वचनसुडागमादयः। यथा—अधीते, अध्येति, अनुरुध्यते, संग्रामयते इति; जञ्जप्यते, संपनीपद्यते, अरार्यते, उन्दिदिषति इति। उपस्कुरुते, अपप्तत्, आस्थत्, मध्वस्यति इति।
४. वैकृतरूपा वर्णव्यत्यय—विपर्ययापायादयः। यथा—निषिञ्चति, प्रणयति, यन्ति, उशन्ति इति; तरुः, सिंहः, सिकता, सक्तव इति; सन्ति, घ्नन्ति, द्यन्ति, समगत इति।
५. यत्नरूपा उपचय—प्रसव—संवृत्यादयः। यथा—यौति, मेद्यति,दीव्यति, निगूहति इति; कीर्यते, पूर्यते, सौधातकिः, स्वायम्भुवम् इति; आस्त, आस्ते, अवोचत्, घटयति इति।