करटक आह— भद्र किमावयोरनेन व्यापारेण उक्तं च यतः—

अव्यापरेषु व्यापारं यो नरः कर्तुमिच्छति । स एव निधनं याति कीलोत्पाटीव वानरः ॥

कथा १ कीलोत्पाटि-वानर-कथा

कस्मिंश्चिन्नगराभ्याशे केनापि वणिक्-पुत्रेण तरु-खण्ड-मध्ये देवतायतनं कर्तुमारब्धम् । तत्र च ये कर्मकराः स्थापनादयः । ते मध्याह्न-बेलायामाहारार्थं नगर-मध्ये गच्छन्ति । अथ कदाचित्तत्रानुषङ्गिकं वानर-यूथमितश्चेतश्च परिभ्रमदागतम् । तत्रैकस्य कस्यचिच्छिल्पिनोऽर्ध-स्फाटितोऽञ्जन-वृक्ष-दारुमयः स्तम्भः खदिर-कीलकेन मध्य-निहितेन तिष्ठति । एतस्मिन्नन्तरे ते वानरास्तरु-शिखर-प्रसाद-शृङ्ग-दारु-पर्यन्तेषु यथेच्छया क्रीडितुमारब्धाः । एकश्च तेषां प्रत्यासन्न-मृत्युश्चापल्यात्तस्मिन्नर्ध-स्फोटित-स्तम्भे उपविश्य पाणिभ्यां कीलकं संगृह्य यावदुत्पादयितुमारेभे तावत्तस्य स्तम्भ-मध्य-गत-वृषणस्य स्व-स्थानाच्चलित-कीलकेन यद्वृत्तं तत्प्रागेव निवेदितम् । अतोऽहं ब्रवीमि-अव्यापारेषु इति । आवयोर्भक्षित-शेष आहारोऽस्त्येव । तत्किमनेन व्यापारेण । दमनक आह तत्किं भवानाहारार्थी केवलमेव । तन्न युक्तम् । उक्तं च—

सुहृदामुपकारणाद्द्विषतामप्यपकारणात् । नृप-संश्रय इष्यते बुधैर्जठरं को न बिभर्ति केवलम् ॥

किं च—

यस्मिञ्जीवन्ति जीवन्ति बहवः सोऽत्र जीवतु । वयांसि किं न कुर्वन्ति चञ्च्वा स्वोदर-पूरणम् ॥

तथा च—

यज्जीव्यते क्षणमपि प्रथितं मनुष्यैर्विज्ञान-शौर्य-विभवार्य-गुणैः समेतम् । तन्नाम जीवितमिह प्रवदन्ति तज्-ज्ञाः काकोऽपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते ॥

यो नात्मना न च परेण च बन्धु-वर्गे दीने दयां न कुरुते न च मर्त्य-वर्गे । किं तस्य जीवित-फलं हि मनुष्य-लोके काकोऽपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते ॥