सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): वय इति॥ वयोरूपविभूतीनां यौवनसौन्दर्यैश्वर्याणां मध्य एकैकं मदकारणं मदहेतुः। तानि मदकारणानि तस्मिन्राज्ञि समस्तानि। मिलितानीति शेषः। तथापि तस्यातिथेर्मनो नोत्सिषिचे न जगर्व। सिञ्चतेः स्वरितेत्त्वादात्मनेपदम्। अत्र वयोरूपादीनां गर्वहेतुत्वान्मदस्य च मदिराकार्यत्वेनातत्कारकत्वात् `मद`शब्देन गर्वो लक्ष्यत इत्याहुः। उक्तं च-`ऐश्वर्यरूपतारुण्यकुलविद्याबलैरपि। इष्टलाभादिना ह्येषामवज्ञा गर्व ईरितः। मदस्त्वानन्दसंमोहः संभेदो मदिराकृतः ॥` इति॥ अत एव कविनापि `उत्सिषिचे` इत्युक्तम्, नतु `उन्ममाद` इति ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): इत्थमिति॥ इत्थमनुवासरमन्वहं प्रकृतिषु प्रजासु जनितरागासुसतीषु स राजा नवोऽपि। दृढमूलो द्रुम इव। अक्षोभ्योऽप्रधृष्य आसीत् ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): अनित्या इति॥ यतो बाह्याः शत्रवः प्रतिनृपा अनित्याः। द्विषन्ति स्निह्यन्ति चेत्यर्थः। किंच, ते बाह्या विप्रकृष्टा दूरस्थाश्च। अतः सोऽभ्यन्तरानन्तर्वर्तिनो नित्याञ्षड्रिपून्कामक्रोधादीन्। पूर्वमजयत्। अन्तःशत्रुजये बाह्या अपि न दुर्जया इति भावः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): प्रसादेति॥ स्वभावतश्चपला चञ्चलापि श्रीः प्रसादाभिमुखे तस्मिन्नृपे। निकषे निकषोपले हेमरेखेव अनपायिनी स्थिराऽऽसीत् ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): कातर्यमिति॥ केवला शौर्यवर्जिता नीतिः कातर्यं भीरुत्वम्। शौर्यं `केवलम्` इत्यनुषञ्जनीयम्। केवलं नीतिरहितं शौर्यं श्वापदचेष्टितम्। व्याघ्रादिचेष्टाप्रायमित्यर्थः। `व्याघ्रादयो वनचराः पशवः श्वापदा मताः` इति हलायुधः। अतो हेतोः सोऽतिथिः समेताभ्यां संगताभ्यामुभाभ्यां नीति-शौर्याभ्यां सिद्धिं जयप्राप्तिम्। अन्वियेष गवेषितवान् ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): न तस्येति॥ न्यस्ताः सर्वतः प्रहिताः प्रणिधयश्चरा एव दीधितयो रश्मयो यस्य तस्य। `प्रणिधिः प्रार्थने चरे` इति शाश्वतः। तस्य राज्ञः। व्यभ्रस्य निर्मेधस्य विवस्वतः सूर्यस्येव। मण्डले स्वविषये किंचिदल्पमष्यदृष्टमज्ञातं नाभवन्नासीत्। स चारचक्षुषा सर्वमपश्यदित्यर्थः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): रात्रिंदिवेति॥ रात्रौ च दिवा च रात्रिंदिवम्। `अचतुर-` (पा.5।4।77) इत्यादिनाधिकरणार्थे द्वन्द्वेऽच्प्रत्ययान्तो निपातः। अव्ययान्तत्वादव्ययत्वम्। अत्र षष्ठ्यर्थलक्षणया रात्रिंदिवमिति। अहोरात्रयोरित्यर्थः। तयोर्विभागा अंशाः। प्रहरादयस्तेषु। महीक्षितां राज्ञां यदादिष्टम् `इदमस्मिन्काले कर्तव्यम्` इति मन्वादिभिरुपदिष्टं तत्स राजा विकल्पपराङ्मुखः संशयरहितः सन्। नियोगेन निश्चयेन सिषेवे। अनुषअठितवानित्यर्थः। अत्र कौटिल्यः-`कार्याणां नियोगविकल्पसमुञ्चया भवन्ति, -अनेनैवोपायेन नान्येनेति नियोगः। अनेन वान्येन वेति विकल्पः। अनेन चेति समुञ्चयः` इति ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): मन्त्र इति॥ तस्य राज्ञः प्रतिदिनं मन्त्रिभिः सह मन्त्रो विचारो बभूव। स मन्त्रः सेव्यमानोऽप्यन्वहमावर्त्यमानोऽपि जातु कदाचिदपि न सूच्यते न प्रकाश्यते। तत्र हेतुः-गुप्तद्वार इति। संवृतेङ्गिताकारादिज्ञानमार्ग इत्यर्थः ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): परेष्विति॥ यथाकालमुक्तकालानतिक्रमेण स्वपन्नपि सोऽतिथिः परेषु शत्रुषु स्वेषु स्वकीयेषु च। मन्त्र्यादितीर्थेष्विति शेषः। क्षिप्तैः प्रहितैरविज्ञाताः परस्परे येषां तैः। अन्योन्याविज्ञातैरित्यर्थः। अपसर्पैश्चरैः। `अपसर्पश्चरः स्पशः` इत्यमरः (अ.को.2|8|13)। जजागार बुद्धवान्। चारमुखेन सर्वदा सर्वमज्ञासीदित्यर्थः। अत्र कामन्दकः-`चारन्विचारयेत्तीर्थेष्वात्मनश्च परस्य च। पाषण्ड्यादीनविज्ञातानन्योन्यमितरैरपि ॥` इति ॥

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): दुर्गाणीति॥ द्विषां रोद्धू रोधकस्यापि, न तु स्वयं रोध्यस्येत्यर्थथः। तस्य राज्ञो दुर्ग्रहाणि परैर्दुर्धर्षाणि दुर्गाणि महीदुर्गदीन्यासन्। न च निर्भीकस्य किं दुर्गैरिति वाच्यमित्यर्थान्तरन्यासमुखेनाह-न हीति॥ गजानास्कन्दति हिनस्तीति गजास्कन्दि सिंहो भयाद्धेतोः। गिरिगुहासु शेत इति गिरिगुहाशयो न हि, किंतु स्वभाव एवेति शेषः `अधिकरणे शेतेः` (पा.3।2।15) इत्यच्प्रत्ययः। अत्र मनुः (7।70)-`धन्वदुर्गं महीदुर्गमब्दुर्गं वार्क्षमेव वा । नृदुर्गं गिरिदुर्गं वा समाश्रित्य वसेत्पुरम् ॥` इति ॥