ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): तृषेति ॥ बलाहका मेघाः मन्दं प्रयान्ति मन्दं मन्दं गच्छन्तीत्यर्थः । किं भूतैः — तृषाकुलैश्चातकपक्षिणां कुलैः समूहैः प्रयाचिताः तृषया आकुला व्याप्तास्तैः । चातकाः पपीहाः इत्याख्या पक्षिणश्च तेषां कुलैः समूहैः याचिता: जलपानार्थमभ्यर्थिताः । `कुलं तेषां सजातीयानाम्` इति हैमः । पुनः किं भूताः — तोयभरेण जलभारेणावलम्बन्ते नम्रा भवन्तीति तोयभरावलम्बिनः ! पुनः कथंभूताः — बलाहकाः बहु प्रचुरं वारि वर्षन्टीत्येवं शीलाः । पुनः कथं भूताः — श्रोत्रयोः कर्णयोः मनोहरोऽभिरामः स्वनः शब्दो येषां ते ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): बलाहका इति ॥ बलाहकाः मेघा युगपत् समकालं प्रवासिनां पथिकजनानाम् चेतस्तुदन्ति पीडयन्ति । किं भूताः बलाहकाः — अशनिर्वज्र तस्य शब्दवच्छब्दो यस्येदृशो गर्जितशब्दस्तेन भीषणाः भयकारकाः। किं कुर्वन्तः — सुरेन्द्रचापम् इन्द्रधनुर्दधतः । किं तडिद्विद्युदेव गुणः प्रत्यञ्या यस्य तम् । पुनः किं भूताः वलाहकाः सुतीक्ष्णानि यानि धारापतनानि नान्येवोग्राः सायका यत्र ते ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): प्रभिन्नेति ॥ क्षितिः पृथ्वी । इन्द्रगोपकैर्जीवविशेषैर्विभाति । `इन्द्रगोपस्त्वग्निरजो वैराटस्तितिभोऽग्निकः` इति हैमः । कथं भूताः क्षितिः — तृणानां कक्षाणामङ्कुरास्तैः समाचिता व्याप्ता । कथं भूतैः तृणाङ्कुरैः — प्रभिन्नं खण्डशः कृतं यद्वैडूर्यं प्रभिन्नवैडूर्यं तेन निभास्तुल्यास्तथा तैः । पुनः कथं भूतैः — प्रोत्थितानि निर्गतानि कन्दलीनां दलानि पर्णानि येषु ते तैः । क्षितिः का इव — वराङ्गना इव । वरा श्रेष्ठा चासावङ्गना च वराङ्गना । कथं भूता वराङ्गना — कृष्णाच्छुद्राभवर्णादितराण्यर्थाद्रक्तप्रभृतिवर्णसक्तानि यानि रत्नानि तैर्भूषिता कल्पितालङ्काराः ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): सदेति ॥ अद्य वर्षर्तौ बर्हिणां मयूराणां कुलं प्रवृत्तनृत्यं प्रवृत्तं प्रारब्धं नृत्यं येन तदीदृशं वर्तते । कुलं कीदृशम् — सदा मनोज्ञं मनोहरम् । पुनः किं भूतं — सुरतस्य सम्भोगस्योत्सवस्तस्मै उत्सुकमुत्कण्ठितम् । तथा पुनः किं भूतं — विकीर्णा केशास्तद्वदाभा कान्तिर्यस्य स एवंविधो योऽसौ कलापो बर्हः विकीर्णकेशाभकलापस्तेन शोभितम् । `कलापो भूषणे बर्हे` इत्यमरः (अ.को.3।3।136) । पुनः कथं — सविभ्रमं सविलासं यदालिङ्गनं पुनश्चुम्बनं तत्राकुलं सस्पृहम् । अत्र मयूरा अपि सुरतोत्सुका भवन्ति किं पुनः कामिनां वाच्यम् ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): निपातेति ॥ सरितस्तवरितं शीघ्रं पयोनिधिं समुद्रं प्रयान्ति । नद्यः किं कुर्वत्यः — परितः समन्तात् तटद्रुमान्निपातयन्त्यो जलोद्रेकात्। किं भूताः नद्यः — अनिर्मलैर्मलिनैः सलिलैर्जलैः प्रवृद्धा वेगा यासां ताः । पुनः किं भूता नद्यः का इव — जातविभ्रमा जात उत्पन्नो विभ्रमो यासां तादृश्यः प्रदुष्टाः स्त्रिय इव । यथा प्रदुष्टाः रजोदूषिताः स्त्रियः त्वरितं प्रियं प्रयान्ति तथा नद्योऽपि । अत्राचैतन्यरूपा नदयोऽपि प्रियं समुद्रं यान्ति कामिनीनां पुनः किं वाच्यम् ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): तृणोत्करैरिति ॥ वनानि काननानि मानसं चित्तं हरन्ति । कामिनामिति गम्यम् । किं भूतानि वनानि — हरिणीमुखकृतैस्तृणोच्चयैश्चितानि । हरिणीनां मुखानि हरिणीमुखानि तैः कृताः खण्डितास्तथा तैः । तृणोच्चयैः तृणसमूहैश्चितानि व्याप्तानि । किं भूतैः तृणोच्चयैः । उद्गता उत्पन्नाः कोमलाः अङ्कुरा येषां ते । पुनः किं भूतैः तृणोत्करैः — नीलैः नीलवर्णैः हरितैरित्यर्थः । किं वनानि वैन्ध्यानि मृगयायोग्यानि । पुनः उद्गता उत्पन्ना ये वंशानां कुड्मलास्तैर्विभूषितानि शोभितानि । तत्रोत्पन्नपल्लवैः द्रुमैः विभूषितानि ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): विलोलेति ॥ वनस्थली चेतसोऽर्थत्कामिजनस्य चेतसः समत्सुकत्वम् । रामामिलनोत्कण्ठितं प्रकरोति । किं भूतैः — मृगैः हरिणैः समन्तात् समाचिता व्याप्ता । किं भूतैः — विशेषेण लोलानि चपलानि पुनर्नीलानि यानीक्षणानि नेत्राणि तैः शोभितमाननं येषां तैः । पुनः किं भूतैः — उपजातमुत्पन्नं साध्वसं भयं येषां तैः । किं भूतैः — सैकतिनी सिकतायाः बालुकायाः समूहः सैकतं तेन युक्ता सैकतिनी ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): अभीक्ष्णमिति ॥ अभिसारकाः स्त्रियः साङ्केतिकस्थानम् अभिसरन्ति । अभिसरन्ति रात्रौ गच्छन्तीत्यभिसारिकाः । अभिसारिकाः स्त्रियः घनान्धकारीकृतशर्वरीष्वपि । घनैर्मेघैः अन्धकाररूपाः कृताः घनान्धकारीकृता एवं विधा याः शर्वर्यः तासु रागात्प्रयान्ति गच्छन्ति । कान्तमिति शेषः । कथं भूता अभिसारिकाः स्त्रियः — तडितो विद्युतः प्रभा कान्तिस्तया दर्शिता मार्गभूमिर्यासां ताः । किं भूतासु — उच्चैरतिशयेन पयोमुचां मेघानां ध्वनितैर्गर्जितैः सुतीक्ष्णं गाढं युक्तासु इति शेषः । अभीष्टमुच्चैरिति वा पाठः तत्राभीष्टं प्रियमित्यर्थः ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): पयोधरैरिति ॥ योषितः स्त्रियः कृतापराधान् । कृता अपराधाः अन्ययोषिद्गमनादिरूपा यैस्ते । इदृशानपि प्रियान् भर्तॄन् शयने शय्यायां निरन्तरमनवरतम् परिष्वजन्ते आलिङ्गन्ति । कथं भूता योषितः — पयोधरैर्मेघैः भृशमुद्वेजितवेतसः उद्वेजितं पीडितं चेतो यासां ताः । किं भूतैः पयोधरैः — भीमो भयकृत् पुनर्गभीरश्च निःस्वनः शब्दो येषां तैः । किं कुर्वद्भिः — स्वनद्भिः शब्दायमानैः । अनेनात्र कामोद्रेकः सूचितः ॥

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): विलोचनेति ॥ प्रवासिनां पथिकजनानां प्रमदाः निराशाः स्थिताः `वर्षास्ववश्यं वयमागमिष्याम` इत्यवधिलोपान्निराशाः स्थिताः इत्यर्थः । किं भूताः प्रमदाः — विलोचनान्येवेन्दीवराणि नीलकमलानि तत्र ये वारिबिन्दवस्तैः अर्थादश्रुभिर्निषिक्ताः बिम्बाकारा अधरा एव चारूपल्लवा यासां ताः । निरस्तानि माल्यानि पुष्पदामानि आभरणानि चानुलेपनानि चन्दनादीनि याभिस्ताः `माल्यं पुष्पे तु पुष्पदाम्नि` इति वैजयन्ती ॥