रघुवंशम्

Verse 44

श्रुत्वा तस्य शुचो हेतुं गोप्ता जिह्नाय राघवः । न ह्यकालभवो मृत्युरिक्ष्वाकुपदमस्पृशत् ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): श्रुत्वेति॥ गोप्ता रक्षको राघवस्तस्य विप्रस्य शुचः शोकस्य हेतुं पुत्रमरणरूपं श्रुत्वा जिह्नाय लज्जितः। कुतः? हि यस्मादकालभवो मृत्युरिक्ष्वाकूणां पदं राष्ट्रं नास्पृशत्। वृद्धे जीवति यवीयान्न म्रियत इत्यर्थः ॥

Verse 45

स मुहूर्तं क्षमस्वेति द्विजमाश्वास्य दुःखितम् । यानं सस्मार कौबेरं वैवस्वतजिगीषया ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): स इति॥ स रामो दुःखितं द्विजं मुहूर्तं क्षमस्वेत्याश्वास्य वैवस्वतस्यान्तकस्य जिगीषया जेतुमिच्छया कौबेरं यानं पुष्पकं सस्मार ॥

Verse 46

आत्तशस्त्रस्तदध्यास्य प्रस्थितः स रघूद्वहः । उञ्चचार पुरस्तस्य गूढरूपा सरस्वती ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): आत्तेति॥ स रघूद्वहो राम आत्तशस्त्रः सन्। तत् पुष्पकमध्यास्य प्रस्थितः। अथ तस्य पुरो गूढरूपा सरस्वत्यशरीरा वागुञ्चचारोद्बभूव ॥

Verse 47

राजन्! प्रजासु ते कश्चिदपचारः प्रवर्तते । तमस्विष्य प्रशमयेर्भवितासि ततः कृती ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): राजन्निति॥ हे राजन्! ते प्रजासु कश्चिदपचारो वर्णधर्मव्यतिकरः प्रवर्तते। तमपचारमन्विष्य प्रशमयेः। ततः कृती कृतकृत्यो भवितासि भविष्यसि ॥

Verse 48

इत्याप्तवचनाद्रामो विनेष्यन्वर्णविक्रियाम् । दिशः पपात पत्रेण वेगनिष्कम्पकेतुना ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): इतीति॥ इत्याप्तवचनाद्रामो वर्णविक्रियां वर्णापचारं विनेष्यन्नपनेष्यन् वेगेन निष्कम्पकेतुना पत्रेण वाहनेन पुष्पकेण। `पत्रं वाहनपक्षयोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|187)। दिशः पपात धावति स्म ॥

Verse 49

अथ धूमाभिताम्राक्षं वृक्षशाखावलम्बिनम् । ददर्श कंचिदैक्ष्वाकस्तपस्यन्तमधोमुखम् ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): अथेति॥ अथेक्ष्वाकुवंशप्रभव ऐक्ष्वाको रामः। `कोपधादण्` (पा.4।2।32) इत्यणि कृते `दाण्डिनायन-` (पा.6।4।174) इत्यादिनोकारलोपनिपातः। धूमेन पीयमानेनाभिताम्राक्षं वृक्षशाखावलम्बिनमधोमुखं तपस्यन्तं तपश्चरन्तं कंचित्पुरुषं ददर्श ॥

Verse 50

पृष्टनामान्वयो राज्ञा स किलाचष्ट धूमपः । आत्मानं शम्बुकं नाम शूद्रं सुपरदार्थिनम् ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): पृष्टेति॥ राज्ञा नाम चान्वयश्च नामान्वयौ, तौ पृष्टौ यस्य तथोक्तः। धूमं पिबतीति धूमपः। `सुपि-` (पा.3।2।4) इति योगविभागात्कप्रत्ययः। स पुरुष आत्मानं सुरपदार्थिनम्। अनेन प्रयोजनमपि पृष्टमिति ज्ञेयम्। शम्बुकं नाम शूद्रमाचष्ट बभाषे किल ॥

Verse 51

तपस्यनधइकारित्वात्प्रजानां तमघावहम् । शीर्षच्छेद्यं परिच्छिद्य नियन्ता शस्त्रमाददे ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): तपसीति॥ तपस्यनधिकारित्वात्प्रजानामघावहं दुःखावहं तं शूद्रं शीर्षच्छेद्यम्। `शीर्षच्छेदाद्यञ्च` (पा.5।1।65) इति यत्प्रत्ययः। परिच्छिद्य निश्चित्य नियन्ता रक्षको रामः शस्त्रमाददे जग्राह ॥

Verse 52

स तद्वक्त्रं हिममक्लिष्टकिञ्जल्कमिव पङ्कजम् । ज्योतिष्कणाहतश्मश्रु कण्ठनालादपातयत् ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): स इति॥ स रामो ज्योतिष्कणैः स्फुलोङ्गैराहतानि दग्धानि श्मश्रूणि यस्य तत्तस्य वक्त्रम्। हिमक्लिष्टकिञ्जल्कं पङ्कजमिव। कण्ठ एव नालं तस्मादपातयत् ॥

Verse 53

कृतदण्डः स्वयं राज्ञा लेभे शूद्रः सतां गतिम् । तपसा दुश्चरेणापि न स्वमार्गविलङ्घिना ॥

Metre: अनुष्टुप्

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः): कृतेति॥ शूद्रः शम्बुको राज्ञा स्वयं कृतदण्डः कृतशिक्षः सन्। सतां गतिं लेभे। दुश्चरेणापि स्वमार्गविलङ्घिना। अनधिकारदुष्टेनेत्यर्थः। तपसा न लेभे। अत्र मनुः(8।3।18) `राजभिः कृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः। निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः मुकृतिनो यथा ॥` इति॥

Texts

Settings

Bookmarks

More Options