ऋतुसंहारम्

Chapter:

Verse:

Script:

Enable Parallel

Showing 1 to 10 of 29 verses

Show:

First Prev 1 2 3 Next Last

Jump to page:

Verse 1

ससीकराम्भोधरमत्तकुञ्जरस्तडित्पताकोऽशनिशब्दमर्दलः । समागतो राजवदुद्धतद्युतिर्घनागमः कामिजनप्रियः प्रिये ॥

Metre: वंशस्थम्

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): ससीकरेति ॥ हे प्रिये वल्लभे, घनागमः मेघागमः समागतः। किं भूतः — कामिनश्च ते जनाश्च कामिजनास्तेषां प्रियो वल्लभः । किं कुर्वन् — राजवद् नृपवद् ध्वनिं रवमुद्वहन् । यथा राजा दुन्दुभ्यादिना ध्वनिं कुर्वन् समायाति तथाऽयमपि गजरिवं कुर्वन् समायाति । पुनः किंभूतः — सह शीकरैर्जलकणैः वर्तते इति सशीकर एवंविधो योऽसावम्भोधरो मेघः स एव मत्तः कुञ्जरो हस्ती यत्र सः । पुनः किंभूतः — तडितो विद्युत एव पताका यस्य सः । पुनः किंभूतः — अशनेर्वज्रस्य शब्दसदृशो गर्जितशब्दः स एव मर्दलो यत्र सः । अनेन वर्षर्तोरुत्कर्षः सूचितः ॥

चन्द्रिकाटीका (मणिरामः): अथ क्रमप्राप्तं वर्षाकालं वर्णयति — ससीकरेति ॥ हे प्रिये, ससीकरः साम्बुकणो योऽम्भोधरो जलधरः स एव मत्तः प्रमत्तः कुञ्जरो गजो यस्य स तथोक्तः । पक्षे ससीकराम्भोधर इव मत्तः कुञ्जरो यस्येति । `सीकरोऽम्बुकणः स्मृताः` इत्यमरः (अ.को.1|3|13)। तडिद् विद्युदेव पताका यस्य स तथोक्तः । पक्षे तडिदिव पताका यस्येति । `तडित्सौदामिनी विद्युत` इत्यमरः (अ.को.1|3|11)। अशनि शब्द एव मर्दलः पक्षे अशनिर्वज्र इव यः शब्दो निनादः स एव मर्दलो वाद्यविशेषो यस्य स तथोक्तः । उद्धतद्युतिरुत्कटकान्तिः कामिजनप्रियो घनागमो वर्षाकालो राजवत्समागतः आगत इत्यर्थः । वंशस्थं वृत्तं लक्षणं तूक्तम् ॥

Verse 2

नितान्तनीलोत्पलपत्त्रकान्तिभिः क्वचित्प्रभिन्नाञ्जनराशिसंनिभैः । क्वचित्सगर्भप्रमदास्तनप्रभैः समाचितं व्योम घनैः समन्ततः ॥

Metre: वंशस्थम्

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): नितान्तेति ॥ व्योमाकाशं समन्ततः सर्वासु दिक्षु घनैर्मेघैः समाचितं व्याप्तम् । कथं भूतैः घनैः — नितान्तमत्यर्थं नीलोत्पलपत्रवत् कान्तिः येषां ते तथा तैः । पुनः कथं भूतैर्घनैः — क्वचित् कस्मिंश्चित् प्रदेशे प्रभिन्नं विदीर्णभावमाप्तम् अञ्जनं तस्य राशिः पुञ्जस्तेन सन्निभास्तुल्यास्तैः । पुनः कीदृशैः क्वचित् प्रदेशे सगर्भा या प्रमदा तस्याः स्तनौ तद्वत्प्रभा गौरकान्तिः येषां तैः तथा तैः ॥

चन्द्रिकाटीका (मणिरामः): नितान्तेति ॥ क्वचिन्नितान्तमत्यन्तं नीलानि कृष्णानि यान्युत्लानि कुवलयानि तेषां पत्राणां दलानां कान्तिरिव कान्तिर्येषां तैस्तथोक्तैः क्वचित्कुत्रचिद्भागे प्रभिन्नो योऽञ्जनराशिः कज्जलसमृहस्तेन सन्निभैः सदृशैः । क्वचित्सगर्भाणां गर्भवतीनां प्रमदानां स्त्रीणां ये स्तनाः कुचास्तेषां प्रभेव प्रभा कान्तिर्येषां तैस्तथोक्तैः घनैर्मेघैर्व्योमाकाशम् समन्तत इतस्ततः समाचितं व्याप्तमित्यर्थः ॥

Verse 3

तृषाकुलैश्चातकपक्षिणां कुलैः प्रयाचितास्तोयभरावलम्बिनः । प्रयान्ति मन्दं बहुधारवर्षिणो बलाहकाः श्रोत्रमनोहरस्वनाः ॥

Metre: वंशस्थम्

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): तृषेति ॥ बलाहका मेघाः मन्दं प्रयान्ति मन्दं मन्दं गच्छन्तीत्यर्थः । किं भूतैः — तृषाकुलैश्चातकपक्षिणां कुलैः समूहैः प्रयाचिताः तृषया आकुला व्याप्तास्तैः । चातकाः पपीहाः इत्याख्या पक्षिणश्च तेषां कुलैः समूहैः याचिता: जलपानार्थमभ्यर्थिताः । `कुलं तेषां सजातीयानाम्` इति हैमः । पुनः किं भूताः — तोयभरेण जलभारेणावलम्बन्ते नम्रा भवन्तीति तोयभरावलम्बिनः ! पुनः कथंभूताः — बलाहकाः बहु प्रचुरं वारि वर्षन्टीत्येवं शीलाः । पुनः कथं भूताः — श्रोत्रयोः कर्णयोः मनोहरोऽभिरामः स्वनः शब्दो येषां ते ॥

चन्द्रिकाटीका (मणिरामः): तृषेति ॥ तृषा पिपासा तयाकुलैर्व्याकुलैश्चातकपक्षिणां कुलैः समुदायैः प्रयाचिताः प्रार्थितास्तोयभरेण जलभरेणावलम्बन्त इति तथोक्ताः । बह्व्यो धारा यस्यां क्रियायां यथा भवन्ति तथा वर्षन्ति ते तथोक्ताः । श्रोत्रस्य श्रवणस्य मनोहर आह्लादकरः स्वनः शब्दो येषां ते तथोक्ता बलाहकाः मेघाः । `अभ्रं मेघो वारिवाहः स्तनयित्युर्बलाहकः` इत्यमरः (अ.को.1।3।8)। मन्दं प्रयान्ति गगने सञ्चरन्तीत्यर्थः ॥

Verse 4

बलाहकाश्चाशनिशब्दमर्दलाः सुरेन्द्रचापं दधतस्तडिद्गुणम् । सुतीक्ष्णधारापतनोग्रसायकैस्तुदन्ति चेतः प्रसभं प्रवासिनाम् ॥

Metre: वंशस्थम्

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): बलाहका इति ॥ बलाहकाः मेघा युगपत् समकालं प्रवासिनां पथिकजनानाम् चेतस्तुदन्ति पीडयन्ति । किं भूताः बलाहकाः — अशनिर्वज्र तस्य शब्दवच्छब्दो यस्येदृशो गर्जितशब्दस्तेन भीषणाः भयकारकाः। किं कुर्वन्तः — सुरेन्द्रचापम् इन्द्रधनुर्दधतः । किं तडिद्विद्युदेव गुणः प्रत्यञ्या यस्य तम् । पुनः किं भूताः वलाहकाः सुतीक्ष्णानि यानि धारापतनानि नान्येवोग्राः सायका यत्र ते ॥

चन्द्रिकाटीका (मणिरामः): बलाहका इति ॥ अशनिशब्दमर्दला अशनिर्वज्रस्तस्य शब्द एव मर्दलो रणवाद्यविशेषो येषां ते तथोक्ताः तडिद्विद्युदेव गुणो ज्या यस्य तत्तथोक्तम् । `मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः` इत्यमरः (अ.को.2।8।84) । सुरेन्द्रचापमिन्द्रधनुः । `धनुश्चापो धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम्` इत्यमरः (अ.को.2।8।83) । दधतो धारयन्तो बलाहका मेघाश्च सुतीक्ष्णानां धाराणां जलधाराणां पतनान्येवोग्रसायकास्तीक्ष्णबाणास्तैः कृत्वा प्रवासिनां प्रोषितानां चेतोऽन्तःकरणं प्रसभमत्यन्तं तुदन्ति व्यथयन्तीत्यर्थः ॥

Verse 5

प्रभिन्नवैडूर्यनिभैस्तृणाङ्कुरैः समाचिता प्रोत्थितकन्दलीदलैः । विभाति शुक्लेतररत्नभूषिता वराङ्गनेव क्षितिरिन्द्रगोपकैः ॥

Metre: वंशस्थम्

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): प्रभिन्नेति ॥ क्षितिः पृथ्वी । इन्द्रगोपकैर्जीवविशेषैर्विभाति । `इन्द्रगोपस्त्वग्निरजो वैराटस्तितिभोऽग्निकः` इति हैमः । कथं भूताः क्षितिः — तृणानां कक्षाणामङ्कुरास्तैः समाचिता व्याप्ता । कथं भूतैः तृणाङ्कुरैः — प्रभिन्नं खण्डशः कृतं यद्वैडूर्यं प्रभिन्नवैडूर्यं तेन निभास्तुल्यास्तथा तैः । पुनः कथं भूतैः — प्रोत्थितानि निर्गतानि कन्दलीनां दलानि पर्णानि येषु ते तैः । क्षितिः का इव — वराङ्गना इव । वरा श्रेष्ठा चासावङ्गना च वराङ्गना । कथं भूता वराङ्गना — कृष्णाच्छुद्राभवर्णादितराण्यर्थाद्रक्तप्रभृतिवर्णसक्तानि यानि रत्नानि तैर्भूषिता कल्पितालङ्काराः ॥

चन्द्रिकाटीका (मणिरामः): प्रभिन्नेति ॥ प्रभिन्नेन वैदूर्येण नीलमणिना निभाः सदृशास्तैस्तथोक्तैस्तृणाङ्कुरैः प्रोत्थितकन्दलीदलैः प्रोत्थितानि निर्गतानि यानि कन्दलीदलानि कन्दलीनां दलानि पत्राणि तैः । `द्रोणपर्णी स्निग्धकन्दा कन्दली` इति शब्दार्णवः । इन्द्रगोपकैः कृमिविशेषैश्च समाचिता व्याप्ता क्षितिर्धरित्री । `धराधरित्री धरणिः क्षोणी ज्या काश्यपी क्षितिः` इत्यमरः (अ.को.2।1।2) । शुक्लेतरैः कृष्णादिवर्णै रत्नैर्मणिभिर्भूषिता शोभिता वराङ्गनेवोत्तमनायिकेव विभाति शोभते इत्यर्थः ॥

Verse 6

सदा मनोज्ञं स्वनदुत्सवोत्सुकं विकीर्णविस्तीर्णकलापिशोभितम् । ससंभ्रमालिङ्गनचुम्बनाकुलं प्रवृत्तनृत्यं कुलमद्य बर्हिणाम् ॥

Metre: वंशस्थम्

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): सदेति ॥ अद्य वर्षर्तौ बर्हिणां मयूराणां कुलं प्रवृत्तनृत्यं प्रवृत्तं प्रारब्धं नृत्यं येन तदीदृशं वर्तते । कुलं कीदृशम् — सदा मनोज्ञं मनोहरम् । पुनः किं भूतं — सुरतस्य सम्भोगस्योत्सवस्तस्मै उत्सुकमुत्कण्ठितम् । तथा पुनः किं भूतं — विकीर्णा केशास्तद्वदाभा कान्तिर्यस्य स एवंविधो योऽसौ कलापो बर्हः विकीर्णकेशाभकलापस्तेन शोभितम् । `कलापो भूषणे बर्हे` इत्यमरः (अ.को.3।3।136) । पुनः कथं — सविभ्रमं सविलासं यदालिङ्गनं पुनश्चुम्बनं तत्राकुलं सस्पृहम् । अत्र मयूरा अपि सुरतोत्सुका भवन्ति किं पुनः कामिनां वाच्यम् ॥

चन्द्रिकाटीका (मणिरामः): सदेति ॥ सदा सर्वदा मनोज्ञं सुन्दरं स्वनच्छब्दायमानमुत्सवोत्सुकं हर्षेणोत्कण्ठितम् यद्वा उत्सवे हर्षं उत्सुकमुत्कण्ठितम् विकीर्णः प्रसारितो विस्तीर्णो लम्बमानो यः कलापो बर्हस्तेन शोभितम् । ससंभ्रमं ससंवेगं यदालिङ्गनं परिरम्भणं चुम्बनञ्च तत्राकुलं व्याकुलं बर्हिणं कलापिनां कुलं प्रवृत्तमारब्धं नृत्यं नर्तनं येन तत्तादृशमद्यास्तीत्यर्थः ॥

Verse 7

निपातयन्त्यः परितस्तटद्रुमान्प्रवृद्धवेगैः सलिलैरनिर्मलैः । स्त्रियः सुदुष्टा इव जातिविभ्रमाः प्रयान्ति नद्यस्त्वरितं पयोनिधिम् ॥

Metre: वंशस्थम्

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): निपातेति ॥ सरितस्तवरितं शीघ्रं पयोनिधिं समुद्रं प्रयान्ति । नद्यः किं कुर्वत्यः — परितः समन्तात् तटद्रुमान्निपातयन्त्यो जलोद्रेकात्। किं भूताः नद्यः — अनिर्मलैर्मलिनैः सलिलैर्जलैः प्रवृद्धा वेगा यासां ताः । पुनः किं भूता नद्यः का इव — जातविभ्रमा जात उत्पन्नो विभ्रमो यासां तादृश्यः प्रदुष्टाः स्त्रिय इव । यथा प्रदुष्टाः रजोदूषिताः स्त्रियः त्वरितं प्रियं प्रयान्ति तथा नद्योऽपि । अत्राचैतन्यरूपा नदयोऽपि प्रियं समुद्रं यान्ति कामिनीनां पुनः किं वाच्यम् ॥

चन्द्रिकाटीका (मणिरामः): निपातयन्त्य इति ॥ प्रवृद्धो वेगः प्रवाहो उत्साहो वा येषां तैस्तथोक्तैः अनिर्मलैः कलुषैर्मलिनैर्वा सलिलैर्जलावण्यजलैर्वा । `सलिलं कमलं जलम्` इत्यमरः (अ.को.1।10।3) । परितः समन्ततस्तटद्रुमांस्तटप्ररूढवृक्षान् पितृमातृकुलजनाभिभावकान् वा निपातयन्त्यः समूलमुन्मूलयन्त्यो नाशयन्त्यो वा सुदुष्टाः स्त्रियः इव जात उत्पन्नो विश्रमः शृङ्गारादिचेष्टाभेदो यासां तास्तथोक्ताः। जातविभ्रमाः समुत्पन्नभ्रमविशिष्टा नद्यस्त्वरितं शीघ्रं पयोनिधिं समुद्रं प्रयान्ति गच्छन्तीत्यर्थः ॥

Verse 8

तृणोत्करैरुद्गतकोमलाङ्कुरैश्चितानि नीलैर्हरिणीमुखक्षतैः । वनानि वैन्ध्यानि हरन्ति मानसं विभूषितान्युद्गतपल्लवैर्द्रुमैः ॥

Metre: वंशस्थम्

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): तृणोत्करैरिति ॥ वनानि काननानि मानसं चित्तं हरन्ति । कामिनामिति गम्यम् । किं भूतानि वनानि — हरिणीमुखकृतैस्तृणोच्चयैश्चितानि । हरिणीनां मुखानि हरिणीमुखानि तैः कृताः खण्डितास्तथा तैः । तृणोच्चयैः तृणसमूहैश्चितानि व्याप्तानि । किं भूतैः तृणोच्चयैः । उद्गता उत्पन्नाः कोमलाः अङ्कुरा येषां ते । पुनः किं भूतैः तृणोत्करैः — नीलैः नीलवर्णैः हरितैरित्यर्थः । किं वनानि वैन्ध्यानि मृगयायोग्यानि । पुनः उद्गता उत्पन्ना ये वंशानां कुड्मलास्तैर्विभूषितानि शोभितानि । तत्रोत्पन्नपल्लवैः द्रुमैः विभूषितानि ॥

चन्द्रिकाटीका (मणिरामः): तृणोत्करैरिति ॥ उद्गता निर्गताः कोमला अङ्कुरा येषां तैस्तथोक्तैः विचित्रनीलैर्हरिणीमुखैः क्षताः खण्डितास्तैस्तथोक्तैस्तृणोत्कैरुद्गता निर्गताः पल्लवाः किसलयानि येषां तैस्तथोक्तैः । `पल्लवोऽस्त्री किसलयम्` इत्यमरः (अ.को.2।4।14) । द्रुमैर्वृक्षैः कृत्वा विभूषितानि शोभितानि वैन्ध्यानि विन्ध्यसम्बन्धीनि वनानि काननानि । `गहनं काननं वनम्` इत्यमरः (अ.को.2।3।1) । मानसमन्तःकरणं हरन्तीत्यर्थः ॥

Verse 9

विलोलनेत्रोत्पलशोभिताननैर्मृगैः समन्तादुपजातसाध्वसैः । समाचिता सैकतिनी वनस्थली समुत्सुकत्वं प्रकरोति चेतसः ॥

Metre: वंशस्थम्

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): विलोलेति ॥ वनस्थली चेतसोऽर्थत्कामिजनस्य चेतसः समत्सुकत्वम् । रामामिलनोत्कण्ठितं प्रकरोति । किं भूतैः — मृगैः हरिणैः समन्तात् समाचिता व्याप्ता । किं भूतैः — विशेषेण लोलानि चपलानि पुनर्नीलानि यानीक्षणानि नेत्राणि तैः शोभितमाननं येषां तैः । पुनः किं भूतैः — उपजातमुत्पन्नं साध्वसं भयं येषां तैः । किं भूतैः — सैकतिनी सिकतायाः बालुकायाः समूहः सैकतं तेन युक्ता सैकतिनी ॥

चन्द्रिकाटीका (मणिरामः): विलोलेति ॥ विलोलानि चञ्चलानि यानि नेत्रोत्पलान्युत्पलसदृशानि नेत्राणि तैः शोभितानि भूषितान्याननानि वदनानि येषां तैस्तथोक्तैः । `वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम्` इत्यमरः (अ.को.2|6|90) । उपजातसाध्वसैः सञ्जातभयैर्मृगैः हरिणैः । `मृगे कुरङ्गवातायुहरिणाजिनयोनयः` इत्यमरः (अ.को.2|5|9) । समन्तादिस्ततः समाचिता व्याप्ता सैकतिनी सिकतासंबन्धिनी वनस्थल्यकृतिमारण्यभूमिश्चेतसोऽन्तःकरणस्य समुत्सुकत्वमौत्सुक्यं प्रकरोति प्रकर्षेण जनयतीत्यर्थः॥

Verse 10

अभीक्ष्णमुच्चैर्ध्वनता पयोमुचा घनान्धकारीकृतशर्वरीष्वपि । तडित्प्रभादर्शितमार्गभूमयः प्रयान्ति रागादभिसारिकाः स्त्रियः ॥

Metre: वंशस्थम्

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): अभीक्ष्णमिति ॥ अभिसारकाः स्त्रियः साङ्केतिकस्थानम् अभिसरन्ति । अभिसरन्ति रात्रौ गच्छन्तीत्यभिसारिकाः । अभिसारिकाः स्त्रियः घनान्धकारीकृतशर्वरीष्वपि । घनैर्मेघैः अन्धकाररूपाः कृताः घनान्धकारीकृता एवं विधा याः शर्वर्यः तासु रागात्प्रयान्ति गच्छन्ति । कान्तमिति शेषः । कथं भूता अभिसारिकाः स्त्रियः — तडितो विद्युतः प्रभा कान्तिस्तया दर्शिता मार्गभूमिर्यासां ताः । किं भूतासु — उच्चैरतिशयेन पयोमुचां मेघानां ध्वनितैर्गर्जितैः सुतीक्ष्णं गाढं युक्तासु इति शेषः । अभीष्टमुच्चैरिति वा पाठः तत्राभीष्टं प्रियमित्यर्थः ॥

चन्द्रिकाटीका (मणिरामः): अभीक्ष्णमिति ॥ अभीक्ष्णं मुहुर्मुहुः । `मुहुर्मुहुः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत्समाः` इत्यमरः (अ.को.3।4।1)। उच्चैरुच्चस्वरेण ध्वनता शब्दं कुर्वता पयोमुचा मेघेन घनान्धकारीकृतशर्वरीष्वप्यघनान्धकारा घनान्धकारा यथा संपद्यन्ते तथा कृताश्च ताः शर्वर्यो रात्रयो यथा तथाभूतासु तडित्प्रभया विद्युत्कान्त्या दर्शित मार्गभूमयो यासां तास्तथोक्ता अभिसारिकाः स्त्रियो रागात्कान्तानुरागेण सङ्केतमिति शेषः । प्रयान्ति गच्छन्तीत्यर्थः । अभिसारिकालक्षणमुक्तममरसिंहेन (अ.को.2।6।10)— `कान्तार्थिनी तु या याति सङ्केतं साऽभिसारिका` इति ॥

Showing 1 to 10 of 29 verses

First Prev 1 2 3 Next Last

Texts

Settings

Bookmarks

ऋतुसंहारम्

More Options