Mahābhārata Reader

किमर्थं राजशार्दूलो धर्मराजो युधिष्ठिरः । गान्धार्याः प्रेषयामास वासुदेवं परंतपम् ॥

यदा पूर्वं गतः कृष्णः शमार्थं कौरवान्प्रति । न च तं लब्धवान्कामं ततो युद्धमभूदिदम् ॥

निहतेषु तु योधेषु हते दुर्योधने तथा । पृथिव्यां पाण्डवेयस्य निःसपत्ने कृते युधि ॥

विद्रुते शिबिरे शून्ये प्राप्ते यशसि चोत्तमे । किं नु तत्कारणं ब्रह्मन्येन कृष्णो गतः पुनः ॥

न चैतत्कारणं ब्रह्मन्नल्पं वै प्रतिभाति मे । यत्रागमदमेयात्मा स्वयमेव जनार्दनः ॥

तत्त्वतो वै समाचक्ष्व सर्वमध्वर्युसत्तम । यच्चात्र कारणं ब्रह्मन्कार्यस्यास्य विनिश्चये ॥

त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो यन्मां पृच्छसि पार्थिव । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावद्भरतर्षभ ॥

हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे । व्युत्क्रम्य समयं राजन्धार्तराष्ट्रं महाबलम् ॥

अन्यायेन हतं दृष्ट्वा गदायुद्धेन भारत । युधिष्ठिरं महाराज महद्भयमथाविशत् ॥

चिन्तयानो महाभागां गान्धारीं तपसान्विताम् । घोरेण तपसा युक्तां त्रैलोक्यमपि सा दहेत् ॥

तस्य चिन्तयमानस्य बुद्धिः समभवत्तदा । गान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः पूर्वं प्रशमनं भवेत् ॥

सा हि पुत्रवधं श्रुत्वा कृतमस्माभिरीदृशम् । मानसेनाग्निना क्रुद्धा भस्मसान्नः करिष्यति ॥

कथं दुःखमिदं तीव्रं गान्धारी प्रसहिष्यति । श्रुत्वा विनिहतं पुत्रं छलेनाजिह्मयोधिनम् ॥

एवं विचिन्त्य बहुधा भयशोकसमन्वितः । वासुदेवमिदं वाक्यं धर्मराजोऽभ्यभाषत ॥

तव प्रसादाद्गोविन्द राज्यं निहतकण्टकम् । अप्राप्यं मनसापीह प्राप्तमस्माभिरच्युत ॥

प्रत्यक्षं मे महाबाहो संग्रामे रोमहर्षणे । विमर्दः सुमहान्प्राप्तस्त्वया यादवनन्दन ॥

त्वया देवासुरे युद्धे वधार्थममरद्विषाम् । यथा साह्यं पुरा दत्तं हताश्च विबुधद्विषः ॥

साह्यं तथा महाबाहो दत्तमस्माकमच्युत । सारथ्येन च वार्ष्णेय भवता यद्धृता वयम् ॥

यदि न त्वं भवेन्नाथः फल्गुनस्य महारणे । कथं शक्यो रणे जेतुं भवेदेष बलार्णवः ॥

गदाप्रहारा विपुलाः परिघैश्चापि ताडनम् । शक्तिभिर्भिण्डिपालैश्च तोमरैः सपरश्वधैः ॥

वाचश्च परुषाः प्राप्तास्त्वया ह्यस्मद्धितैषिणा । ताश्च ते सफलाः सर्वा हते दुर्योधनेऽच्युत ॥

गान्धार्या हि महाबाहो क्रोधं बुध्यस्व माधव । सा हि नित्यं महाभागा तपसोग्रेण कर्शिता ॥

पुत्रपौत्रवधं श्रुत्वा ध्रुवं नः संप्रधक्ष्यति । तस्याः प्रसादनं वीर प्राप्तकालं मतं मम ॥

कश्च तां क्रोधदीप्ताक्षीं पुत्रव्यसनकर्शिताम् । वीक्षितुं पुरुषः शक्तस्त्वामृते पुरुषोत्तम ॥

तत्र मे गमनं प्राप्तं रोचते तव माधव । गान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः प्रशमार्थमरिंदम ॥

त्वं हि कर्ता विकर्ता च लोकानां प्रभवाप्ययः । हेतुकारणसंयुक्तैर्वाक्यैः कालसमीरितैः ॥

क्षिप्रमेव महाप्राज्ञ गान्धारीं शमयिष्यसि । पितामहश्च भगवान्कृष्णस्तत्र भविष्यति ॥

सर्वथा ते महाबाहो गान्धार्याः क्रोधनाशनम् । कर्तव्यं सात्वतश्रेष्ठ पाण्डवानां हितैषिणा ॥

धर्मराजस्य वचनं श्रुत्वा यदुकुलोद्वहः । आमन्त्र्य दारुकं प्राह रथः सज्जो विधीयताम् ॥

केशवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणोऽथ दारुकः । न्यवेदयद्रथं सज्जं केशवाय महात्मने ॥

तं रथं यादवश्रेष्ठः समारुह्य परंतपः । जगाम हास्तिनपुरं त्वरितः केशवो विभुः ॥

ततः प्रायान्महाराज माधवो भगवान्रथी । नागसाह्वयमासाद्य प्रविवेश च वीर्यवान् ॥

प्रविश्य नगरं वीरो रथघोषेण नादयन् । विदितो धृतराष्ट्रस्य सोऽवतीर्य रथोत्तमात् ॥

अभ्यगच्छददीनात्मा धृतराष्ट्रनिवेशनम् । पूर्वं चाभिगतं तत्र सोऽपश्यदृषिसत्तमम् ॥

पादौ प्रपीड्य कृष्णस्य राज्ञश्चापि जनार्दनः । अभ्यवादयदव्यग्रो गान्धारीं चापि केशवः ॥

ततस्तु यादवश्रेष्ठो धृतराष्ट्रमधोक्षजः । पाणिमालम्ब्य राज्ञः स सस्वरं प्ररुरोद ह ॥

स मुहूर्तमिवोत्सृज्य बाष्पं शोकसमुद्भवम् । प्रक्षाल्य वारिणा नेत्रे आचम्य च यथाविधि । उवाच प्रश्रितं वाक्यं धृतराष्ट्रमरिंदमः ॥

न तेऽस्त्यविदितं किंचिद्भूतभव्यस्य भारत । कालस्य च यथा वृत्तं तत्ते सुविदितं प्रभो ॥

यदिदं पाण्डवैः सर्वैस्तव चित्तानुरोधिभिः । कथं कुलक्षयो न स्यात्तथा क्षत्रस्य भारत ॥

भ्रातृभिः समयं कृत्वा क्षान्तवान्धर्मवत्सलः । द्यूतच्छलजितैः शक्तैर्वनवासोऽभ्युपागतः ॥

अज्ञातवासचर्या च नानावेशसमावृतैः । अन्ये च बहवः क्लेशास्त्वशक्तैरिव नित्यदा ॥

मया च स्वयमागम्य युद्धकाल उपस्थिते । सर्वलोकस्य सांनिध्ये ग्रामांस्त्वं पञ्च याचितः ॥

त्वया कालोपसृष्टेन लोभतो नापवर्जिताः । तवापराधान्नृपते सर्वं क्षत्रं क्षयं गतम् ॥

भीष्मेण सोमदत्तेन बाह्लिकेन कृपेण च । द्रोणेन च सपुत्रेण विदुरेण च धीमता । याचितस्त्वं शमं नित्यं न च तत्कृतवानसि ॥

कालोपहतचित्तो हि सर्वो मुह्यति भारत । यथा मूढो भवान्पूर्वमस्मिन्नर्थे समुद्यते ॥

किमन्यत्कालयोगाद्धि दिष्टमेव परायणम् । मा च दोषं महाराज पाण्डवेषु निवेशय ॥

अल्पोऽप्यतिक्रमो नास्ति पाण्डवानां महात्मनाम् । धर्मतो न्यायतश्चैव स्नेहतश्च परंतप ॥

एतत्सर्वं तु विज्ञाय आत्मदोषकृतं फलम् । असूयां पाण्डुपुत्रेषु न भवान्कर्तुमर्हति ॥

कुलं वंशश्च पिण्डश्च यच्च पुत्रकृतं फलम् । गान्धार्यास्तव चैवाद्य पाण्डवेषु प्रतिष्ठितम् ॥

एतत्सर्वमनुध्यात्वा आत्मनश्च व्यतिक्रमम् । शिवेन पाण्डवान्ध्याहि नमस्ते भरतर्षभ ॥

जानासि च महाबाहो धर्मराजस्य या त्वयि । भक्तिर्भरतशार्दूल स्नेहश्चापि स्वभावतः ॥

एतच्च कदनं कृत्वा शत्रूणामपकारिणाम् । दह्यते स्म दिवारात्रं न च शर्माधिगच्छति ॥

त्वां चैव नरशार्दूल गान्धारीं च यशस्विनीम् । स शोचन्भरतश्रेष्ठ न शान्तिमधिगच्छति ॥

ह्रिया च परयाविष्टो भवन्तं नाधिगच्छति । पुत्रशोकाभिसंतप्तं बुद्धिव्याकुलितेन्द्रियम् ॥

एवमुक्त्वा महाराज धृतराष्ट्रं यदूत्तमः । उवाच परमं वाक्यं गान्धारीं शोककर्शिताम् ॥

सौबलेयि निबोध त्वं यत्त्वां वक्ष्यामि सुव्रते । त्वत्समा नास्ति लोकेऽस्मिन्नद्य सीमन्तिनी शुभे ॥

जानामि च यथा राज्ञि सभायां मम संनिधौ । धर्मार्थसहितं वाक्यमुभयोः पक्षयोर्हितम् । उक्तवत्यसि कल्याणि न च ते तनयैः श्रुतम् ॥

दुर्योधनस्त्वया चोक्तो जयार्थी परुषं वचः । शृणु मूढ वचो मह्यं यतो धर्मस्ततो जयः ॥

तदिदं समनुप्राप्तं तव वाक्यं नृपात्मजे । एवं विदित्वा कल्याणि मा स्म शोके मनः कृथाः । पाण्डवानां विनाशाय मा ते बुद्धिः कदाचन ॥

शक्ता चासि महाभागे पृथिवीं सचराचराम् । चक्षुषा क्रोधदीप्तेन निर्दग्धुं तपसो बलात् ॥

वासुदेववचः श्रुत्वा गान्धारी वाक्यमब्रवीत् । एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि केशव ॥

आधिभिर्दह्यमानाया मतिः संचलिता मम । सा मे व्यवस्थिता श्रुत्वा तव वाक्यं जनार्दन ॥

राज्ञस्त्वन्धस्य वृद्धस्य हतपुत्रस्य केशव । त्वं गतिः सह तैर्वीरैः पाण्डवैर्द्विपदां वर ॥

एतावदुक्त्वा वचनं मुखं प्रच्छाद्य वाससा । पुत्रशोकाभिसंतप्ता गान्धारी प्ररुरोद ह ॥

तत एनां महाबाहुः केशवः शोककर्शिताम् । हेतुकारणसंयुक्तैर्वाक्यैराश्वासयत्प्रभुः ॥

समाश्वास्य च गान्धारीं धृतराष्ट्रं च माधवः । द्रौणेः संकल्पितं भावमन्वबुध्यत केशवः ॥

ततस्त्वरित उत्थाय पादौ मूर्ध्ना प्रणम्य च । द्वैपायनस्य राजेन्द्र ततः कौरवमब्रवीत् ॥

आपृच्छे त्वां कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः । द्रौणेः पापोऽस्त्यभिप्रायस्तेनास्मि सहसोत्थितः । पाण्डवानां वधे रात्रौ बुद्धिस्तेन प्रदर्शिता ॥

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं गान्धार्या सहितोऽब्रवीत् । धृतराष्ट्रो महाबाहुः केशवं केशिसूदनम् ॥

शीघ्रं गच्छ महाबाहो पाण्डवान्परिपालय । भूयस्त्वया समेष्यामि क्षिप्रमेव जनार्दन । प्रायात्ततस्तु त्वरितो दारुकेण सहाच्युतः ॥

वासुदेवे गते राजन्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् । आश्वासयदमेयात्मा व्यासो लोकनमस्कृतः ॥

वासुदेवोऽपि धर्मात्मा कृतकृत्यो जगाम ह । शिबिरं हास्तिनपुराद्दिदृक्षुः पाण्डवान्नृप ॥

आगम्य शिबिरं रात्रौ सोऽभ्यगच्छत पाण्डवान् । तच्च तेभ्यः समाख्याय सहितस्तैः समाविशत् ॥