Mahābhārata Reader

ततो विनशनं राजन्नाजगाम हलायुधः । शूद्राभीरान्प्रति द्वेषाद्यत्र नष्टा सरस्वती ॥

यस्मात्सा भरतश्रेष्ठ द्वेषान्नष्टा सरस्वती । तस्मात्तदृषयो नित्यं प्राहुर्विनशनेति ह ॥

तच्चाप्युपस्पृश्य बलः सरस्वत्यां महाबलः । सुभूमिकं ततोऽगच्छत्सरस्वत्यास्तटे वरे ॥

तत्र चाप्सरसः शुभ्रा नित्यकालमतन्द्रिताः । क्रीडाभिर्विमलाभिश्च क्रीडन्ति विमलाननाः ॥

तत्र देवाः सगन्धर्वा मासि मासि जनेश्वर । अभिगच्छन्ति तत्तीर्थं पुण्यं ब्राह्मणसेवितम् ॥

तत्रादृश्यन्त गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः । समेत्य सहिता राजन्यथाप्राप्तं यथासुखम् ॥

तत्र मोदन्ति देवाश्च पितरश्च सवीरुधः । पुण्यैः पुष्पैः सदा दिव्यैः कीर्यमाणाः पुनः पुनः ॥

आक्रीडभूमिः सा राजंस्तासामप्सरसां शुभा । सुभूमिकेति विख्याता सरस्वत्यास्तटे वरे ॥

तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च वसु विप्रेषु माधवः । श्रुत्वा गीतं च तद्दिव्यं वादित्राणां च निःस्वनम् ॥

छायाश्च विपुला दृष्ट्वा देवगन्धर्वरक्षसाम् । गन्धर्वाणां ततस्तीर्थमागच्छद्रोहिणीसुतः ॥

विश्वावसुमुखास्तत्र गन्धर्वास्तपसान्विताः । नृत्तवादित्रगीतं च कुर्वन्ति सुमनोरमम् ॥

तत्र दत्त्वा हलधरो विप्रेभ्यो विविधं वसु । अजाविकं गोखरोष्ट्रं सुवर्णं रजतं तथा ॥

भोजयित्वा द्विजान्कामैः संतर्प्य च महाधनैः । प्रययौ सहितो विप्रैः स्तूयमानश्च माधवः ॥

तस्माद्गन्धर्वतीर्थाच्च महाबाहुररिंदमः । गर्गस्रोतो महातीर्थमाजगामैककुण्डली ॥

यत्र गर्गेण वृद्धेन तपसा भावितात्मना । कालज्ञानगतिश्चैव ज्योतिषां च व्यतिक्रमः ॥

उत्पाता दारुणाश्चैव शुभाश्च जनमेजय । सरस्वत्याः शुभे तीर्थे विहिता वै महात्मना । तस्य नाम्ना च तत्तीर्थं गर्गस्रोत इति स्मृतम् ॥

तत्र गर्गं महाभागमृषयः सुव्रता नृप । उपासां चक्रिरे नित्यं कालज्ञानं प्रति प्रभो ॥

तत्र गत्वा महाराज बलः श्वेतानुलेपनः । विधिवद्धि धनं दत्त्वा मुनीनां भावितात्मनाम् ॥

उच्चावचांस्तथा भक्ष्यान्द्विजेभ्यो विप्रदाय सः । नीलवासास्ततोऽगच्छच्छङ्खतीर्थं महायशाः ॥

तत्रापश्यन्महाशङ्खं महामेरुमिवोच्छ्रितम् । श्वेतपर्वतसंकाशमृषिसंघैर्निषेवितम् । सरस्वत्यास्तटे जातं नगं तालध्वजो बली ॥

यक्षा विद्याधराश्चैव राक्षसाश्चामितौजसः । पिशाचाश्चामितबला यत्र सिद्धाः सहस्रशः ॥

ते सर्वे ह्यशनं त्यक्त्वा फलं तस्य वनस्पतेः । व्रतैश्च नियमैश्चैव काले काले स्म भुञ्जते ॥

प्राप्तैश्च नियमैस्तैस्तैर्विचरन्तः पृथक्पृथक् । अदृश्यमाना मनुजैर्व्यचरन्पुरुषर्षभ ॥

एवं ख्यातो नरपते लोकेऽस्मिन्स वनस्पतिः । तत्र तीर्थं सरस्वत्याः पावनं लोकविश्रुतम् ॥

तस्मिंश्च यदुशार्दूलो दत्त्वा तीर्थे यशस्विनाम् । ताम्रायसानि भाण्डानि वस्त्राणि विविधानि च ॥

पूजयित्वा द्विजांश्चैव पूजितश्च तपोधनैः । पुण्यं द्वैतवनं राजन्नाजगाम हलायुधः ॥

तत्र गत्वा मुनीन्दृष्ट्वा नानावेषधरान्बलः । आप्लुत्य सलिले चापि पूजयामास वै द्विजान् ॥

तथैव दत्त्वा विप्रेभ्यः परिभोगान्सुपुष्कलान् । ततः प्रायाद्बलो राजन्दक्षिणेन सरस्वतीम् ॥

गत्वा चैव महाबाहुर्नातिदूरं महायशाः । धर्मात्मा नागधन्वानं तीर्थमागमदच्युतः ॥

यत्र पन्नगराजस्य वासुकेः संनिवेशनम् । महाद्युतेर्महाराज बहुभिः पन्नगैर्वृतम् । यत्रासन्नृषयः सिद्धाः सहस्राणि चतुर्दश ॥

यत्र देवाः समागम्य वासुकिं पन्नगोत्तमम् । सर्वपन्नगराजानमभ्यषिञ्चन्यथाविधि । पन्नगेभ्यो भयं तत्र विद्यते न स्म कौरव ॥

तत्रापि विधिवद्दत्त्वा विप्रेभ्यो रत्नसंचयान् । प्रायात्प्राचीं दिशं राजन्दीप्यमानः स्वतेजसा ॥

आप्लुत्य बहुशो हृष्टस्तेषु तीर्थेषु लाङ्गली । दत्त्वा वसु द्विजातिभ्यो जगामाति तपस्विनः ॥

तत्रस्थानृषिसंघांस्तानभिवाद्य हलायुधः । ततो रामोऽगमत्तीर्थमृषिभिः सेवितं महत् ॥

यत्र भूयो निववृते प्राङ्मुखा वै सरस्वती । ऋषीणां नैमिषेयाणामवेक्षार्थं महात्मनाम् ॥

निवृत्तां तां सरिच्छ्रेष्ठां तत्र दृष्ट्वा तु लाङ्गली । बभूव विस्मितो राजन्बलः श्वेतानुलेपनः ॥

कस्मात्सरस्वती ब्रह्मन्निवृत्ता प्राङ्मुखी ततः । व्याख्यातुमेतदिच्छामि सर्वमध्वर्युसत्तम ॥

कस्मिंश्च कारणे तत्र विस्मितो यदुनन्दनः । विनिवृत्ता सरिच्छ्रेष्ठा कथमेतद्द्विजोत्तम ॥

पूर्वं कृतयुगे राजन्नैमिषेयास्तपस्विनः । वर्तमाने सुबहुले सत्रे द्वादशवार्षिके । ऋषयो बहवो राजंस्तत्र संप्रतिपेदिरे ॥

उषित्वा च महाभागास्तस्मिन्सत्रे यथाविधि । निवृत्ते नैमिषेये वै सत्रे द्वादशवार्षिके । आजग्मुरृषयस्तत्र बहवस्तीर्थकारणात् ॥

ऋषीणां बहुलत्वात्तु सरस्वत्या विशां पते । तीर्थानि नगरायन्ते कूले वै दक्षिणे तदा ॥

समन्तपञ्चकं यावत्तावत्ते द्विजसत्तमाः । तीर्थलोभान्नरव्याघ्र नद्यास्तीरं समाश्रिताः ॥

जुह्वतां तत्र तेषां तु मुनीनां भावितात्मनाम् । स्वाध्यायेनापि महता बभूवुः पूरिता दिशः ॥

अग्निहोत्रैस्ततस्तेषां हूयमानैर्महात्मनाम् । अशोभत सरिच्छ्रेष्ठा दीप्यमानैः समन्ततः ॥

वालखिल्या महाराज अश्मकुट्टाश्च तापसाः । दन्तोलूखलिनश्चान्ये संप्रक्षालास्तथापरे ॥

वायुभक्षा जलाहाराः पर्णभक्षाश्च तापसाः । नानानियमयुक्ताश्च तथा स्थण्डिलशायिनः ॥

आसन्वै मुनयस्तत्र सरस्वत्याः समीपतः । शोभयन्तः सरिच्छ्रेष्ठां गङ्गामिव दिवौकसः ॥

ततः पश्चात्समापेतुरृषयः सत्रयाजिनः । तेऽवकाशं न ददृशुः कुरुक्षेत्रे महाव्रताः ॥

ततो यज्ञोपवीतैस्ते तत्तीर्थं निर्मिमाय वै । जुहुवुश्चाग्निहोत्राणि चक्रुश्च विविधाः क्रियाः ॥

ततस्तमृषिसंघातं निराशं चिन्तयान्वितम् । दर्शयामास राजेन्द्र तेषामर्थे सरस्वती ॥

ततः कुञ्जान्बहून्कृत्वा संनिवृत्ता सरिद्वरा । ऋषीणां पुण्यतपसां कारुण्याज्जनमेजय ॥

ततो निवृत्य राजेन्द्र तेषामर्थे सरस्वती । भूयः प्रतीच्यभिमुखी सुस्राव सरितां वरा ॥

अमोघा गमनं कृत्वा तेषां भूयो व्रजाम्यहम् । इत्यद्भुतं महच्चक्रे ततो राजन्महानदी ॥

एवं स कुञ्जो राजेन्द्र नैमिषेय इति स्मृतः । कुरुक्षेत्रे कुरुश्रेष्ठ कुरुष्व महतीः क्रियाः ॥

तत्र कुञ्जान्बहून्दृष्ट्वा संनिवृत्तां च तां नदीम् । बभूव विस्मयस्तत्र रामस्याथ महात्मनः ॥

उपस्पृश्य तु तत्रापि विधिवद्यदुनन्दनः । दत्त्वा दायान्द्विजातिभ्यो भाण्डानि विविधानि च । भक्ष्यं पेयं च विविधं ब्राह्मणान्प्रत्यपादयत् ॥

ततः प्रायाद्बलो राजन्पूज्यमानो द्विजातिभिः । सरस्वतीतीर्थवरं नानाद्विजगणायुतम् ॥

बदरेङ्गुदकाश्मर्यप्लक्षाश्वत्थविभीतकैः । पनसैश्च पलाशैश्च करीरैः पीलुभिस्तथा ॥

सरस्वतीतीररुहैर्बन्धनैः स्यन्दनैस्तथा । परूषकवनैश्चैव बिल्वैराम्रातकैस्तथा ॥

अतिमुक्तकषण्डैश्च पारिजातैश्च शोभितम् । कदलीवनभूयिष्ठमिष्टं कान्तं मनोरमम् ॥

वाय्वम्बुफलपर्णादैर्दन्तोलूखलिकैरपि । तथाश्मकुट्टैर्वानेयैर्मुनिभिर्बहुभिर्वृतम् ॥

स्वाध्यायघोषसंघुष्टं मृगयूथशताकुलम् । अहिंस्रैर्धर्मपरमैर्नृभिरत्यन्तसेवितम् ॥

सप्तसारस्वतं तीर्थमाजगाम हलायुधः । यत्र मङ्कणकः सिद्धस्तपस्तेपे महामुनिः ॥