Mahābhārata Reader

श्रुत्वा कर्णं हतं युद्धे पुत्रांश्चैवापलायिनः । नरेन्द्रः किंचिदाश्वस्तो द्विजश्रेष्ठ किमब्रवीत् ॥

प्राप्तवान्परमं दुःखं पुत्रव्यसनजं महत् । तस्मिन्यदुक्तवान्काले तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥

श्रुत्वा कर्णस्य निधनमश्रद्धेयमिवाद्भुतम् । भूतसंमोहनं भीमं मेरोः पर्यसनं यथा ॥

चित्तमोहमिवायुक्तं भार्गवस्य महामतेः । पराजयमिवेन्द्रस्य द्विषद्भ्यो भीमकर्मणः ॥

दिवः प्रपतनं भानोरुर्व्यामिव महाद्युतेः । संशोषणमिवाचिन्त्यं समुद्रस्याक्षयाम्भसः ॥

महीवियद्दिगीशानां सर्वनाशमिवाद्भुतम् । कर्मणोरिव वैफल्यमुभयोः पुण्यपापयोः ॥

संचिन्त्य निपुणं बुद्ध्या धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । नेदमस्तीति संचिन्त्य कर्णस्य निधनं प्रति ॥

प्राणिनामेतदात्मत्वात्स्यादपीति विनाशनम् । शोकाग्निना दह्यमानो धम्यमान इवाशयः ॥

विध्वस्तात्मा श्वसन्दीनो हा हेत्युक्त्वा सुदुःखितः । विललाप महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ॥

संजयाधिरथो वीरः सिंहद्विरदविक्रमः । वृषमप्रतिमस्कन्धो वृषभाक्षगतिस्वनः ॥

वृषभो वृषभस्येव यो युद्धे न निवर्तते । शत्रोरपि महेन्द्रस्य वज्रसंहननो युवा ॥

यस्य ज्यातलशब्देन शरवृष्टिरवेण च । रथाश्वनरमातङ्गा नावतिष्ठन्ति संयुगे ॥

यमाश्रित्य महाबाहुं द्विषत्संघघ्नमच्युतम् । दुर्योधनोऽकरोद्वैरं पाण्डुपुत्रैर्महाबलैः ॥

स कथं रथिनां श्रेष्ठः कर्णः पार्थेन संयुगे । निहतः पुरुषव्याघ्रः प्रसह्यासह्यविक्रमः ॥

यो नामन्यत वै नित्यमच्युतं न धनंजयम् । न वृष्णीनपि तानन्यान्स्वबाहुबलमाश्रितः ॥

शार्ङ्गगाण्डीवधन्वानौ सहितावपराजितौ । अहं दिव्याद्रथादेकः पातयिष्यामि संयुगे ॥

इति यः सततं मन्दमवोचल्लोभमोहितम् । दुर्योधनमपादीनं राज्यकामुकमातुरम् ॥

यश्चाजैषीदतिबलानमित्रानपि दुर्जयान् । गान्धारान्मद्रकान्मत्स्यांस्त्रिगर्तांस्तङ्गणाञ्शकान् ॥

पाञ्चालांश्च विदेहांश्च कुणिन्दान्काशिकोसलान् । सुह्मानङ्गांश्च पुण्ड्रांश्च निषादान्वङ्गकीचकान् ॥

वत्सान्कलिङ्गांस्तरलानश्मकानृषिकांस्तथा । यो जित्वा समरे वीरश्चक्रे बलिभृतः पुरा ॥

उच्चैःश्रवा वरोऽश्वानां राज्ञां वैश्रवणो वरः । वरो महेन्द्रो देवानां कर्णः प्रहरतां वरः ॥

यं लब्ध्वा मागधो राजा सान्त्वमानार्थगौरवैः । अरौत्सीत्पार्थिवं क्षत्रमृते कौरवयादवान् ॥

तं श्रुत्वा निहतं कर्णं द्वैरथे सव्यसाचिना । शोकार्णवे निमग्नोऽहमप्लवः सागरे यथा ॥

ईदृशैर्यद्यहं दुःखैर्न विनश्यामि संजय । वज्राद्दृढतरं मन्ये हृदयं मम दुर्भिदम् ॥

ज्ञातिसंबन्धिमित्राणामिमं श्रुत्वा पराजयम् । को मदन्यः पुमाँल्लोके न जह्यात्सूत जीवितम् ॥

विषमग्निं प्रपातं वा पर्वताग्रादहं वृणे । न हि शक्ष्यामि दुःखानि सोढुं कष्टानि संजय ॥

श्रिया कुलेन यशसा तपसा च श्रुतेन च । त्वामद्य सन्तो मन्यन्ते ययातिमिव नाहुषम् ॥

श्रुते महर्षिप्रतिमः कृतकृत्योऽसि पार्थिव । पर्यवस्थापयात्मानं मा विषादे मनः कृथाः ॥

दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम् । यत्र रामप्रतीकाशः कर्णोऽहन्यत संयुगे ॥

हत्वा युधिष्ठिरानीकं पाञ्चालानां रथव्रजान् । प्रताप्य शरवर्षेण दिशः सर्वा महारथः ॥

मोहयित्वा रणे पार्थान्वज्रहस्त इवासुरान् । स कथं निहतः शेते वातरुग्ण इव द्रुमः ॥

शोकस्यान्तं न पश्यामि समुद्रस्येव विप्लुकाः । चिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षा चापि जायते ॥

कर्णस्य निधनं श्रुत्वा विजयं फल्गुनस्य च । अश्रद्धेयमहं मन्ये वधं कर्णस्य संजय ॥

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम । यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं कर्णं न दीर्यते ॥

आयुर्नूनं सुदीर्घं मे विहितं दैवतैः पुरा । यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा जीवामीह सुदुःखितः ॥

धिग्जीवितमिदं मेऽद्य सुहृद्धीनस्य संजय । अद्य चाहं दशामेतां गतः संजय गर्हिताम् । कृपणं वर्तयिष्यामि शोच्यः सर्वस्य मन्दधीः ॥

अहमेव पुरा भूत्वा सर्वलोकस्य सत्कृतः । परिभूतः कथं सूत पुनः शक्ष्यामि जीवितुम् । दुःखात्सुदुःखं व्यसनं प्राप्तवानस्मि संजय ॥

तस्माद्भीष्मवधे चैव द्रोणस्य च महात्मनः । नात्र शेषं प्रपश्यामि सूतपुत्रे हते युधि ॥

स हि पारं महानासीत्पुत्राणां मम संजय । युद्धे विनिहतः शूरो विसृजन्सायकान्बहून् ॥

को हि मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम् । रथादतिरथो नूनमपतत्सायकार्दितः ॥

पर्वतस्येव शिखरं वज्रपातविदारितम् । शयीत पृथिवीं नूनं शोभयन्रुधिरोक्षितः । मातङ्ग इव मत्तेन मातङ्गेन निपातितः ॥

यद्बलं धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां यतो भयम् । सोऽर्जुनेन हतः कर्णः प्रतिमानं धनुष्मताम् ॥

स हि वीरो महेष्वासः पुत्राणामभयंकरः । शेते विनिहतो वीरः शक्रेणेव यथा बलः ॥

पङ्गोरिवाध्वगमनं दरिद्रस्येव कामितम् । दुर्योधनस्य चाकूतं तृषितस्येव पिप्लुकाः ॥

अन्यथा चिन्तितं कार्यमन्यथा तत्तु जायते । अहो नु बलवद्दैवं कालश्च दुरतिक्रमः ॥

पलायमानः कृपणं दीनात्मा दीनपौरुषः । कच्चिन्न निहतः सूत पुत्रो दुःशासनो मम ॥

कच्चिन्न नीचाचरितं कृतवांस्तात संयुगे । कच्चिन्न निहतः शूरो यथा न क्षत्रिया हताः ॥

युधिष्ठिरस्य वचनं मा युद्धमिति सर्वदा । दुर्योधनो नाभ्यगृह्णान्मूढः पथ्यमिवौषधम् ॥

शरतल्पे शयानेन भीष्मेण सुमहात्मना । पानीयं याचितः पार्थः सोऽविध्यन्मेदिनीतलम् ॥

जलस्य धारां विहितां दृष्ट्वा तां पाण्डवेन ह । अब्रवीत्स महाबाहुस्तात संशाम्य पाण्डवैः ॥

प्रशमाद्धि भवेच्छान्तिर्मदन्तं युद्धमस्तु च । भ्रातृभावेन पृथिवीं भुङ्क्ष्व पाण्डुसुतैः सह ॥

अकुर्वन्वचनं तस्य नूनं शोचति मे सुतः । तदिदं समनुप्राप्तं वचनं दीर्घदर्शिनः ॥

अहं तु निहतामात्यो हतपुत्रश्च संजय । द्यूततः कृच्छ्रमापन्नो लूनपक्ष इव द्विजः ॥

यथा हि शकुनिं गृह्य छित्त्वा पक्षौ च संजय । विसर्जयन्ति संहृष्टाः क्रीडमानाः कुमारकाः ॥

छिन्नपक्षतया तस्य गमनं नोपपद्यते । तथाहमपि संप्राप्तो लूनपक्ष इव द्विजः ॥

क्षीणः सर्वार्थहीनश्च निर्बन्धुर्ज्ञातिवर्जितः । कां दिशं प्रतिपत्स्यामि दीनः शत्रुवशं गतः ॥

दुर्योधनस्य वृद्ध्यर्थं पृथिवीं योऽजयत्प्रभुः । स जितः पाण्डवैः शूरैः समर्थैर्वीर्यशालिभिः ॥

तस्मिन्हते महेष्वासे कर्णे युधि किरीटिना । के वीराः पर्यवर्तन्त तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

कच्चिन्नैकः परित्यक्तः पाण्डवैर्निहतो रणे । उक्तं त्वया पुरा वीर यथा वीरा निपातिताः ॥

भीष्ममप्रतियुध्यन्तं शिखण्डी सायकोत्तमैः । पातयामास समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥

तथा द्रौपदिना द्रोणो न्यस्तसर्वायुधो युधि । युक्तयोगो महेष्वासः शरैर्बहुभिराचितः । निहतः खड्गमुद्यम्य धृष्टद्युम्नेन संजय ॥

अन्तरेण हतावेतौ छलेन च विशेषतः । अश्रौषमहमेतद्वै भीष्मद्रोणौ निपातितौ ॥

भीष्मद्रोणौ हि समरे न हन्याद्वज्रभृत्स्वयम् । न्यायेन युध्यमानौ हि तद्वै सत्यं ब्रवीमि ते ॥

कर्णं त्वस्यन्तमस्त्राणि दिव्यानि च बहूनि च । कथमिन्द्रोपमं वीरं मृत्युर्युद्धे समस्पृशत् ॥

यस्य विद्युत्प्रभां शक्तिं दिव्यां कनकभूषणाम् । प्रायच्छद्द्विषतां हन्त्रीं कुण्डलाभ्यां पुरंदरः ॥

यस्य सर्पमुखो दिव्यः शरः कनकभूषणः । अशेत निहतः पत्री चन्दनेष्वरिसूदनः ॥

भीष्मद्रोणमुखान्वीरान्योऽवमन्य महारथान् । जामदग्न्यान्महाघोरं ब्राह्ममस्त्रमशिक्षत ॥

यश्च द्रोणमुखान्दृष्ट्वा विमुखानर्दिताञ्शरैः । सौभद्रस्य महाबाहुर्व्यधमत्कार्मुकं शरैः ॥

यश्च नागायुतप्राणं वातरंहसमच्युतम् । विरथं भ्रातरं कृत्वा भीमसेनमुपाहसत् ॥

सहदेवं च निर्जित्य शरैः संनतपर्वभिः । कृपया विरथं कृत्वा नाहनद्धर्मवित्तया ॥

यश्च मायासहस्राणि ध्वंसयित्वा रणोत्कटम् । घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं शक्रशक्त्याभिजघ्निवान् ॥

एतानि दिवसान्यस्य युद्धे भीतो धनंजयः । नागमद्द्वैरथं वीरः स कथं निहतो रणे ॥

रथसङ्गो न चेत्तस्य धनुर्वा न व्यशीर्यत । न चेदस्त्राणि निर्णेशुः स कथं निहतः परैः ॥

को हि शक्तो रणे कर्णं विधुन्वानं महद्धनुः । विमुञ्चन्तं शरान्घोरान्दिव्यान्यस्त्राणि चाहवे । जेतुं पुरुषशार्दूलं शार्दूलमिव वेगितम् ॥

ध्रुवं तस्य धनुश्छिन्नं रथो वापि गतो महीम् । अस्त्राणि वा प्रनष्टानि यथा शंससि मे हतम् । न ह्यन्यदनुपश्यामि कारणं तस्य नाशने ॥

न हन्यामर्जुनं यावत्तावत्पादौ न धावये । इति यस्य महाघोरं व्रतमासीन्महात्मनः ॥

यस्य भीतो वने नित्यं धर्मराजो युधिष्ठिरः । त्रयोदश समा निद्रां न लेभे पुरुषर्षभः ॥

यस्य वीर्यवतो वीर्यं समाश्रित्य महात्मनः । मम पुत्रः सभां भार्यां पाण्डूनां नीतवान्बलात् ॥

तत्र चापि सभामध्ये पाण्डवानां च पश्यताम् । दासभार्येति पाञ्चालीमब्रवीत्कुरुसंसदि ॥

यश्च गाण्डीवमुक्तानां स्पर्शमुग्रमचिन्तयन् । अपतिर्ह्यसि कृष्णेति ब्रुवन्पार्थानवैक्षत ॥

यस्य नासीद्भयं पार्थैः सपुत्रैः सजनार्दनैः । स्वबाहुबलमाश्रित्य मुहूर्तमपि संजय ॥

तस्य नाहं वधं मन्ये देवैरपि सवासवैः । प्रतीपमुपधावद्भिः किं पुनस्तात पाण्डवैः ॥

न हि ज्यां स्पृशमानस्य तलत्रे चापि गृह्णतः । पुमानाधिरथेः कश्चित्प्रमुखे स्थातुमर्हति ॥

अपि स्यान्मेदिनी हीना सोमसूर्यप्रभांशुभिः । न वधः पुरुषेन्द्रस्य समरेष्वपलायिनः ॥

यदि मन्दः सहायेन भ्रात्रा दुःशासनेन च । वासुदेवस्य दुर्बुद्धिः प्रत्याख्यानमरोचयत् ॥

स नूनमृषभस्कन्धं दृष्ट्वा कर्णं निपातितम् । दुःशासनं च निहतं मन्ये शोचति पुत्रकः ॥

हतं वैकर्तनं श्रुत्वा द्वैरथे सव्यसाचिना । जयतः पाण्डवान्दृष्ट्वा किं स्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥

दुर्मर्षणं हतं श्रुत्वा वृषसेनं च संयुगे । प्रभग्नं च बलं दृष्ट्वा वध्यमानं महारथैः ॥

पराङ्मुखांस्तथा राज्ञः पलायनपरायणान् । विद्रुतान्रथिनो दृष्ट्वा मन्ये शोचति पुत्रकः ॥

अनेयश्चाभिमानेन बालबुद्धिरमर्षणः । हतोत्साहं बलं दृष्ट्वा किं स्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे । रुधिरं पीयमानेन किं स्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥

सह गान्धारराजेन सभायां यदभाषत । कर्णोऽर्जुनं रणे हन्ता हते तस्मिन्किमब्रवीत् ॥

द्यूतं कृत्वा पुरा हृष्टो वञ्चयित्वा च पाण्डवान् । शकुनिः सौबलस्तात हते कर्णे किमब्रवीत् ॥

कृतवर्मा महेष्वासः सात्वतानां महारथः । कर्णं विनिहतं दृष्ट्वा हार्दिक्यः किमभाषत ॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या यस्य शिक्षामुपासते । धनुर्वेदं चिकीर्षन्तो द्रोणपुत्रस्य धीमतः ॥

युवा रूपेण संपन्नो दर्शनीयो महायशाः । अश्वत्थामा हते कर्णे किमभाषत संजय ॥

आचार्यत्वं धनुर्वेदे गतः परमतत्त्ववित् । कृपः शारद्वतस्तात हते कर्णे किमब्रवीत् ॥

मद्रराजो महेष्वासः शल्यः समितिशोभनः । दिष्टं तेन हि तत्सर्वं यथा कर्णो निपातितः ॥

ये च केचन राजानः पृथिव्यां योद्धुमागताः । वैकर्तनं हतं दृष्ट्वा किमभाषन्त संजय ॥

कर्णे तु निहते वीरे रथव्याघ्रे नरर्षभे । किं वो मुखमनीकानामासीत्संजय भागशः ॥

मद्रराजः कथं शल्यो नियुक्तो रथिनां वरः । वैकर्तनस्य सारथ्ये तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं सूतपुत्रस्य संयुगे । वामं चक्रं ररक्षुर्वा के वा वीरस्य पृष्ठतः ॥

के कर्णं वाजहुः शूराः के क्षुद्राः प्राद्रवन्भयात् । कथं च वः समेतानां हतः कर्णो महारथः ॥

पाण्डवाश्च कथं शूराः प्रत्युदीयुर्महारथम् । सृजन्तं शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदम् ॥

स च सर्पमुखो दिव्यो महेषुप्रवरस्तदा । व्यर्थः कथं समभवत्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

मामकस्यास्य सैन्यस्य हृतोत्सेधस्य संजय । अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति ॥

तौ हि वीरौ महेष्वासौ मदर्थे कुरुसत्तमौ । भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा को न्वर्थो जीवितेन मे ॥

न मृष्यामि च राधेयं हतमाहवशोभिनम् । यस्य बाह्वोर्बलं तुल्यं कुञ्जराणां शतं शतम् ॥

द्रोणे हते च यद्वृत्तं कौरवाणां परैः सह । संग्रामे नरवीराणां तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

यथा च कर्णः कौन्तेयैः सह युद्धमयोजयत् । यथा च द्विषतां हन्ता रणे शान्तस्तदुच्यताम् ॥