Mahābhārata Reader

यथा संशप्तकैः सार्धमर्जुनस्याभवद्रणः । अन्येषां च मदीयानां पाण्डवैस्तद्ब्रवीहि मे ॥

शृणु राजन्यथावृत्तं संग्रामं ब्रुवतो मम । वीराणां शत्रुभिः सार्धं देहपाप्मप्रणाशनम् ॥

पार्थः संशप्तकगणं प्रविश्यार्णवसंनिभम् । व्यक्षोभयदमित्रघ्नो महावात इवार्णवम् ॥

शिरांस्युन्मथ्य वीराणां शितैर्भल्लैर्धनंजयः । पूर्णचन्द्राभवक्त्राणि स्वक्षिभ्रूदशनानि च । संतस्तार क्षितिं क्षिप्रं विनालैर्नलिनैरिव ॥

सुवृत्तानायतान्पुष्टांश्चन्दनागुरुभूषितान् । सायुधान्सतनुत्राणान्पञ्चास्योरगसंनिभान् । बाहून्क्षुरैरमित्राणां विचकर्तार्जुनो रणे ॥

धुर्यान्धुर्यतरान्सूतान्ध्वजांश्चापानि सायकान् । पाणीनरत्नीनसकृद्भल्लैश्चिच्छेद पाण्डवः ॥

द्विपान्हयान्रथांश्चैव सारोहानर्जुनो रणे । शरैरनेकसाहस्रै राजन्निन्ये यमक्षयम् ॥

तं प्रवीरं प्रतीयाता नर्दमाना इवर्षभाः । वाशितार्थमभिक्रुद्धा हुंकृत्वा चाभिदुद्रुवुः । निघ्नन्तमभिजघ्नुस्ते शरैः शृङ्गैरिवर्षभाः ॥

तस्य तेषां च तद्युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । त्रैलोक्यविजये यादृग्दैत्यानां सह वज्रिणा ॥

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्विषतां सर्वतोऽर्जुनः । इषुभिर्बहुभिस्तूर्णं विद्ध्वा प्राणान्ररास सः ॥

छिन्नत्रिवेणुचक्राक्षान्हतयोधाश्वसारथीन् । विध्वस्तायुधतूणीरान्समुन्मथितकेतनान् ॥

संछिन्नयोक्त्ररश्मीकान्वित्रिवेणून्विकूबरान् । विध्वस्तबन्धुरयुगान्विशस्तायुधमण्डलान् । रथान्विशकलीकुर्वन्महाभ्राणीव मारुतः ॥

विस्मापयन्प्रेक्षणीयं द्विषातां भयवर्धनम् । महारथसहस्रस्य समं कर्मार्जुनोऽकरोत् ॥

सिद्धदेवर्षिसंघाश्च चारणाश्चैव तुष्टुवुः । देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवर्षाणि चापतन् । केशवार्जुनयोर्मूर्ध्नि प्राह वाक्चाशरीरिणी ॥

चन्द्रार्कानिलवह्नीनां कान्तिदीप्तिबलद्युतीः । यौ सदा बिभ्रतुर्वीरौ ताविमौ केशवार्जुनौ ॥

ब्रह्मेशानाविवाजय्यौ वीरावेकरथे स्थितौ । सर्वभूतवरौ वीरौ नरनारायणावुभौ ॥

इत्येतन्महदाश्चर्यं दृष्ट्वा श्रुत्वा च भारत । अश्वत्थामा सुसंयत्तः कृष्णावभ्यद्रवद्रणे ॥

अथ पाण्डवमस्यन्तं यमकालान्तकाञ्शरान् । सेषुणा पाणिनाहूय हसन्द्रौणिरथाब्रवीत् ॥

यदि मां मन्यसे वीर प्राप्तमर्हमिवातिथिम् । ततः सर्वात्मनाद्य त्वं युद्धातिथ्यं प्रयच्छ मे ॥

एवमाचार्यपुत्रेण समाहूतो युयुत्सया । बहु मेनेऽर्जुनोऽऽत्मानमिदं चाह जनार्दनम् ॥

संशप्तकाश्च मे वध्या द्रौणिराह्वयते च माम् । यदत्रानन्तरं प्राप्तं प्रशाधि त्वं महाभुज ॥

एवमुक्तोऽवहत्पार्थं कृष्णो द्रोणात्मजान्तिकम् । जैत्रेण विधिनाहूतं वायुरिन्द्रमिवाध्वरे ॥

तमामन्त्र्यैकमनसा केशवो द्रौणिमब्रवीत् । अश्वत्थामन्स्थिरो भूत्वा प्रहराशु सहस्व च ॥

निर्वेष्टुं भर्तृपिण्डं हि कालोऽयमुपजीविनाम् । सूक्ष्मो विवादो विप्राणां स्थूलौ क्षात्रौ जयाजयौ ॥

यां न संक्षमसे मोहाद्दिव्यां पार्थस्य सत्क्रियाम् । तामाप्तुमिच्छन्युध्यस्व स्थिरो भूत्वाद्य पाण्डवम् ॥

इत्युक्तो वासुदेवेन तथेत्युक्त्वा द्विजोत्तमः । विव्याध केशवं षष्ट्या नाराचैरर्जुनं त्रिभिः ॥

तस्यार्जुनः सुसंक्रुद्धस्त्रिभिर्भल्लैः शरासनम् । चिच्छेदाथान्यदादत्त द्रौणिर्घोरतरं धनुः ॥

सज्यं कृत्वा निमेषात्तद्विव्याधार्जुनकेशवौ । त्रिभिः शरैर्वासुदेवं सहस्रेण च पाण्डवम् ॥

ततः शरसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । ससृजे द्रौणिरायस्तः संस्तभ्य च रणेऽर्जुनम् ॥

इषुधेर्धनुषो ज्याया अङ्गुलीभ्यश्च मारिष । बाह्वोः कराभ्यामुरसो वदनघ्राणनेत्रतः ॥

कर्णाभ्यां शिरसोऽङ्गेभ्यो लोमवर्त्मभ्य एव च । रथध्वजेभ्यश्च शरा निष्पेतुर्ब्रह्मवादिनः ॥

शरजालेन महता विद्ध्वा केशवपाण्डवौ । ननाद मुदितो द्रौणिर्महामेघौघनिस्वनः ॥

तस्य नानदतः श्रुत्वा पाण्डवोऽच्युतमब्रवीत् । पश्य माधव दौरात्म्यं द्रोणपुत्रस्य मां प्रति ॥

वधप्राप्तौ मन्यते नौ प्रवेश्य शरवेश्मनि । एषोऽस्य हन्मि संकल्पं शिक्षया च बलेन च ॥

अश्वत्थाम्नः शरानस्तांश्छित्त्वैकैकं त्रिधा त्रिधा । व्यधमद्भरतश्रेष्ठो नीहारमिव मारुतः ॥

ततः संशप्तकान्भूयः साश्वसूतरथद्विपान् । ध्वजपत्तिगणानुग्रैर्बाणैर्विव्याध पाण्डवः ॥

ये ये ददृशिरे तत्र यद्यद्रूपं यथा यथा । ते ते तत्तच्छरैर्व्याप्तं मेनिरेऽऽत्मानमेव च ॥

ते गाण्डीवप्रणुदिता नानारूपाः पतत्रिणः । क्रोशे साग्रे स्थितान्घ्नन्ति द्विपांश्च पुरुषान्रणे ॥

भल्लैश्छिन्नाः कराः पेतुः करिणां मदकर्षिणाम् । छिन्ना यथा परशुभिः प्रवृद्धाः शरदि द्रुमाः ॥

पश्चात्तु शैलवत्पेतुस्ते गजाः सह सादिभिः । वज्रिवज्रप्रमथिता यथैवाद्रिचयास्तथा ॥

गन्धर्वनगराकारान्विधिवत्कल्पितान्रथान् । विनीतजवनान्युक्तानास्थितान्युद्धदुर्मदान् ॥

शरैर्विशकलीकुर्वन्नमित्रानभ्यवीवृषत् । अलंकृतानश्वसादीन्पत्तींश्चाहन्धनंजयः ॥

धनंजययुगान्तार्कः संशप्तकमहार्णवम् । व्यशोषयत दुःशोषं तीव्रैः शरगभस्तिभिः ॥

पुनर्द्रौणिमहाशैलं नाराचैः सूर्यसंनिभैः । निर्बिभेद महावेगैस्त्वरन्वज्रीव पर्वतम् ॥

तमाचार्यसुतः क्रुद्धः साश्वयन्तारमाशुगैः । युयुत्सुर्नाशकद्योद्धुं पार्थस्तानन्तराच्छिनत् ॥

ततः परमसंक्रुद्धः काण्डकोशानवासृजत् । अश्वत्थामाभिरूपाय गृहानतिथये यथा ॥

अथ संशप्तकांस्त्यक्त्वा पाण्डवो द्रौणिमभ्ययात् । अपाङ्क्तेयमिव त्यक्त्वा दाता पाङ्क्तेयमर्थिनम् ॥

ततः समभवद्युद्धं शुक्राङ्गिरसवर्चसोः । नक्षत्रमभितो व्योम्नि शुक्राङ्गिरसयोरिव ॥

संतापयन्तावन्योन्यं दीप्तैः शरगभस्तिभिः । लोकत्रासकरावास्तां विमार्गस्थौ ग्रहाविव ॥

ततोऽविध्यद्भ्रुवोर्मध्ये नाराचेनार्जुनो भृशम् । स तेन विबभौ द्रौणिरूर्ध्वरश्मिर्यथा रविः ॥

अथ कृष्णौ शरशतैरश्वत्थाम्नार्दितौ भृशम् । सरश्मिजालनिकरौ युगान्तार्काविवासतुः ॥

ततोऽर्जुनः सर्वतोधारमस्त्र;मवासृजद्वासुदेवाभिगुप्तः । द्रौणायनिं चाभ्यहनत्पृषत्कै;र्वज्राग्निवैवस्वतदण्डकल्पैः ॥

स केशवं चार्जुनं चातितेजा; विव्याध मर्मस्वतिरौद्रकर्मा । बाणैः सुमुक्तैरतितीव्रवेगै;र्यैराहतो मृत्युरपि व्यथेत ॥

द्रौणेरिषूनर्जुनः संनिवार्य; व्यायच्छतस्तद्द्विगुणैः सुपुङ्खैः । तं साश्वसूतध्वजमेकवीर;मावृत्य संशप्तकसैन्यमार्छत् ॥

धनूंषि बाणानिषुधीर्धनुर्ज्याः; पाणीन्भुजान्पाणिगतं च शस्त्रम् । छत्राणि केतूंस्तुरगानथैषां; वस्त्राणि माल्यान्यथ भूषणानि ॥

चर्माणि वर्माणि मनोरथांश्च; प्रियाणि सर्वाणि शिरांसि चैव । चिच्छेद पार्थो द्विषतां प्रमुक्तै;र्बाणैः स्थितानामपराङ्मुखानाम् ॥

सुकल्पिताः स्यन्दनवाजिनागाः; समास्थिताः कृतयत्नैर्नृवीरैः । पार्थेरितैर्बाणगणैर्निरस्ता;स्तैरेव सार्धं नृवरैर्निपेतुः ॥

पद्मार्कपूर्णेन्दुसमाननानि; किरीटमालामुकुटोत्कटानि । भल्लार्धचन्द्रक्षुरहिंसितानि; प्रपेतुरुर्व्यां नृशिरांस्यजस्रम् ॥

अथ द्विपैर्देवपतिद्विपाभै;र्देवारिदर्पोल्बणमन्युदर्पैः । कलिङ्गवङ्गाङ्गनिषादवीरा; जिघांसवः पाण्डवमभ्यधावन् ॥

तेषां द्विपानां विचकर्त पार्थो; वर्माणि मर्माणि करान्नियन्तॄन् । ध्वजाः पताकाश्च ततः प्रपेतु;र्वज्राहतानीव गिरेः शिरांसि ॥

तेषु प्ररुग्णेषु गुरोस्तनूजं; बाणैः किरीटी नवसूर्यवर्णैः । प्रच्छादयामास महाभ्रजालै;र्वायुः समुद्युक्तमिवांशुमन्तम् ॥

ततोऽर्जुनेषूनिषुभिर्निरस्य; द्रौणिः शरैरर्जुनवासुदेवौ । प्रच्छादयित्व दिवि चन्द्रसूर्यौ; ननाद सोऽम्भोद इवातपान्ते ॥

तमर्जुनस्तांश्च पुनस्त्वदीया;नभ्यर्दितस्तैरविकृत्तशस्त्रैः । बाणान्धकारं सहसैव कृत्वा; विव्याध सर्वानिषुभिः सुपुङ्खैः ॥

नाप्याददत्संदधन्नैव मुञ्च;न्बाणान्रणेऽदृश्यत सव्यसाची । हतांश्च नागांस्तुरगान्पदाती;न्संस्यूतदेहान्ददृशू रथांश्च ॥

संधाय नाराचवरान्दशाशु; द्रौणिस्त्वरन्नेकमिवोत्ससर्ज । तेषां च पञ्चार्जुनमभ्यविध्य;न्पञ्चाच्युतं निर्बिभिदुः सुमुक्ताः ॥

तैराहतौ सर्वमनुष्यमुख्या;वसृक्क्षरन्तौ धनदेन्द्रकल्पौ । समाप्तविद्येन यथाभिभूतौ; हतौ स्विदेतौ किमु मेनिरेऽन्ये ॥

अथार्जुनं प्राह दशार्हनाथः; प्रमाद्यसे किं जहि योधमेतम् । कुर्याद्धि दोषं समुपेक्षितोऽसौ; कष्टो भवेद्व्याधिरिवाक्रियावान् ॥

तथेति चोक्त्वाच्युतमप्रमादी; द्रौणिं प्रयत्नादिषुभिस्ततक्ष । छित्त्वाश्वरश्मींस्तुरगानविध्य;त्ते तं रणादूहुरतीव दूरम् ॥

आवृत्य नेयेष पुनस्तु युद्धं; पार्थेन सार्धं मतिमान्विमृश्य । जानञ्जयं नियतं वृष्णिवीरे; धनंजये चाङ्गिरसां वरिष्ठः ॥

प्रतीपकाये तु रणादश्वत्थाम्नि हृते हयैः । मन्त्रौषधिक्रियादानैर्व्याधौ देहादिवाहृते ॥

संशप्तकानभिमुखौ प्रयातौ केशवार्जुनौ । वातोद्धूतपताकेन स्यन्दनेनौघनादिना ॥