Mahābhārata Reader

तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो धनंजयः । न्यवारयदमेयात्मा द्रोणपुत्रवधेप्सया ॥

ततस्ते सैनिका राजन्नैव तत्रावतस्थिरे । संस्थाप्यमाना यत्नेन गोविन्देनार्जुनेन च ॥

एक एव तु बीभत्सुः सोमकावयवैः सह । मत्स्यैरन्यैश्च संधाय कौरवैः संन्यवर्तत ॥

ततो द्रुतमतिक्रम्य सिंहलाङ्गूलकेतनम् । सव्यसाची महेष्वासमश्वत्थामानमब्रवीत् ॥

या शक्तिर्यच्च ते वीर्यं यज्ज्ञानं यच्च पौरुषम् । धार्तराष्ट्रेषु या प्रीतिः प्रद्वेषोऽस्मासु यश्च ते । यच्च भूयोऽस्ति तेजस्तत्परमं मम दर्शय ॥

स एव द्रोणहन्ता ते दर्पं भेत्स्यति पार्षतः । कालानलसमप्रख्यो द्विषतामन्तको युधि । समासादय पाञ्चाल्यं मां चापि सहकेशवम् ॥

आचार्यपुत्रो मानार्हो बलवांश्चापि संजय । प्रीतिर्धनंजये चास्य प्रियश्चापि स वासवेः ॥

न भूतपूर्वं बीभत्सोर्वाक्यं परुषमीदृशम् । अथ कस्मात्स कौन्तेयः सखायं रूक्षमब्रवीत् ॥

युवराजे हते चैव वृद्धक्षत्रे च पौरवे । इष्वस्त्रविधिसंपन्ने मालवे च सुदर्शने ॥

धृष्टद्युम्ने सात्यकौ च भीमे चापि पराजिते । युधिष्ठिरस्य तैर्वाक्यैर्मर्मण्यपि च घट्टिते ॥

अन्तर्भेदे च संजाते दुःखं संस्मृत्य च प्रभो । अभूतपूर्वो बीभत्सोर्दुःखान्मन्युरजायत ॥

तस्मादनर्हमश्लीलमप्रियं द्रौणिमुक्तवान् । मान्यमाचार्यतनयं रूक्षं कापुरुषो यथा ॥

एवमुक्तः श्वसन्क्रोधान्महेष्वासतमो नृप । पार्थेन परुषं वाक्यं सर्वमर्मघ्नया गिरा । द्रौणिश्चुकोप पार्थाय कृष्णाय च विशेषतः ॥

स तु यत्तो रथे स्थित्वा वार्युपस्पृश्य वीर्यवान् । देवैरपि सुदुर्धर्षमस्त्रमाग्नेयमाददे ॥

दृश्यादृश्यानरिगणानुद्दिश्याचार्यनन्दनः । सोऽभिमन्त्र्य शरं दीप्तं विधूममिव पावकम् । सर्वतः क्रोधमाविश्य चिक्षेप परवीरहा ॥

ततस्तुमुलमाकाशे शरवर्षमजायत । ववुश्च शिशिरा वाताः सूर्यो नैव तताप च ॥

चुक्रुशुर्दानवाश्चापि दिक्षु सर्वासु भैरवम् । रुधिरं चापि वर्षन्तो विनेदुस्तोयदाम्बरे ॥

पक्षिणः पशवो गावो मुनयश्चापि सुव्रताः । परमं प्रयतात्मानो न शान्तिमुपलेभिरे ॥

भ्रान्तसर्वमहाभूतमावर्जितदिवाकरम् । त्रैलोक्यमभिसंतप्तं ज्वराविष्टमिवातुरम् ॥

शरतेजोऽभिसंतप्ता नागा भूमिशयास्तथा । निःश्वसन्तः समुत्पेतुस्तेजो घोरं मुमुक्षवः ॥

जलजानि च सत्त्वानि दह्यमानानि भारत । न शान्तिमुपजग्मुर्हि तप्यमानैर्जलाशयैः ॥

दिशः खं प्रदिशश्चैव भुवं च शरवृष्टयः । उच्चावचा निपेतुर्वै गरुडानिलरंहसः ॥

तैः शरैर्द्रोणपुत्रस्य वज्रवेगसमाहितैः । प्रदग्धाः शत्रवः पेतुरग्निदग्धा इव द्रुमाः ॥

दह्यमाना महानागाः पेतुरुर्व्यां समन्ततः । नदन्तो भैरवान्नादाञ्जलदोपमनिस्वनान् ॥

अपरे प्रद्रुतास्तत्र दह्यमाना महागजाः । त्रेसुस्तथापरे घोरे वने दावाग्निसंवृताः ॥

द्रुमाणां शिखराणीव दावदग्धानि मारिष । अश्ववृन्दान्यदृश्यन्त रथवृन्दानि चाभिभो । अपतन्त रथौघाश्च तत्र तत्र सहस्रशः ॥

तत्सैन्यं भगवानग्निर्ददाह युधि भारत । युगान्ते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः ॥

दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां दह्यमानां महाहवे । प्रहृष्टास्तावका राजन्सिंहनादान्विनेदिरे ॥

ततस्तूर्यसहस्राणि नानालिङ्गानि भारत । तूर्णमाजघ्निरे हृष्टास्तावका जितकाशिनः ॥

कृत्स्ना ह्यक्षौहिणी राजन्सव्यसाची च पाण्डवः । तमसा संवृते लोके नादृश्यत महाहवे ॥

नैव नस्तादृशं राजन्दृष्टपूर्वं न च श्रुतम् । यादृशं द्रोणपुत्रेण सृष्टमस्त्रममर्षिणा ॥

अर्जुनस्तु महाराज ब्राह्ममस्त्रमुदैरयत् । सर्वास्त्रप्रतिघाताय विहितं पद्मयोनिना ॥

ततो मुहूर्तादिव तत्तमो व्युपशशाम ह । प्रववौ चानिलः शीतो दिशश्च विमलाभवन् ॥

तत्राद्भुतमपश्याम कृत्स्नामक्षौहिणीं हताम् । अनभिज्ञेयरूपां च प्रदग्धामस्त्रमायया ॥

ततो वीरौ महेष्वासौ विमुक्तौ केशवार्जुनौ । सहितौ संप्रदृश्येतां नभसीव तमोनुदौ ॥

सपताकध्वजहयः सानुकर्षवरायुधः । प्रबभौ स रथो मुक्तस्तावकानां भयंकरः ॥

ततः किलकिलाशब्दः शङ्खभेरीरवैः सह । पाण्डवानां प्रहृष्टानां क्षणेन समजायत ॥

हताविति तयोरासीत्सेनयोरुभयोर्मतिः । तरसाभ्यागतौ दृष्ट्वा विमुक्तौ केशवार्जुनौ ॥

तावक्षतौ प्रमुदितौ दध्मतुर्वारिजोत्तमौ । दृष्ट्वा प्रमुदितान्पार्थांस्त्वदीया व्यथिताभवन् ॥

विमुक्तौ च महात्मानौ दृष्ट्वा द्रौणिः सुदुःखितः । मुहूर्तं चिन्तयामास किं त्वेतदिति मारिष ॥

चिन्तयित्वा तु राजेन्द्र ध्यानशोकपरायणः । निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च विमनाश्चाभवत्तदा ॥

ततो द्रौणिर्धनुर्न्यस्य रथात्प्रस्कन्द्य वेगितः । धिग्धिक्सर्वमिदं मिथ्येत्युक्त्वा संप्राद्रवद्रणात् ॥

ततः स्निग्धाम्बुदाभासं वेदव्यासमकल्मषम् । आवासं च सरस्वत्याः स वै व्यासं ददर्श ह ॥

तं द्रौणिरग्रतो दृष्ट्वा स्थितं कुरुकुलोद्वह । सन्नकण्ठोऽब्रवीद्वाक्यमभिवाद्य सुदीनवत् ॥

भो भो माया यदृच्छा वा न विद्मः किमिदं भवेत् । अस्त्रं त्विदं कथं मिथ्या मम कश्च व्यतिक्रमः ॥

अधरोत्तरमेतद्वा लोकानां वा पराभवः । यदिमौ जीवतः कृष्णौ कालो हि दुरतिक्रमः ॥

नासुरामरगन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः । न सर्पयक्षपतगा न मनुष्याः कथंचन ॥

उत्सहन्तेऽन्यथा कर्तुमेतदस्त्रं मयेरितम् । तदिदं केवलं हत्वा युक्तामक्षौहिणीं ज्वलत् ॥

केनेमौ मर्त्यधर्माणौ नावधीत्केशवार्जुनौ । एतत्प्रब्रूहि भगवन्मया पृष्टो यथातथम् ॥

महान्तमेतमर्थं मां यं त्वं पृच्छसि विस्मयात् । तत्प्रवक्ष्यामि ते सर्वं समाधाय मनः शृणु ॥

योऽसौ नारायणो नाम पूर्वेषामपि पूर्वजः । अजायत च कार्यार्थं पुत्रो धर्मस्य विश्वकृत् ॥

स तपस्तीव्रमातस्थे मैनाकं गिरिमास्थितः । ऊर्ध्वबाहुर्महातेजा ज्वलनादित्यसंनिभः ॥

षष्टिं वर्षसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च । अशोषयत्तदात्मानं वायुभक्षोऽम्बुजेक्षणः ॥

अथापरं तपस्तप्त्वा द्विस्ततोऽन्यत्पुनर्महत् । द्यावापृथिव्योर्विवरं तेजसा समपूरयत् ॥

स तेन तपसा तात ब्रह्मभूतो यदाभवत् । ततो विश्वेश्वरं योनिं विश्वस्य जगतः पतिम् ॥

ददर्श भृशदुर्दर्शं सर्वदेवैरपीश्वरम् । अणीयसामणीयांसं बृहद्भ्यश्च बृहत्तरम् ॥

रुद्रमीशानमृषभं चेकितानमजं परम् । गच्छतस्तिष्ठतो वापि सर्वभूतहृदि स्थितम् ॥

दुर्वारणं दुर्दृशं तिग्ममन्युं; महात्मानं सर्वहरं प्रचेतसम् । दिव्यं चापमिषुधी चाददानं; हिरण्यवर्माणमनन्तवीर्यम् ॥

पिनाकिनं वज्रिणं दीप्तशूलं; परश्वधिं गदिनं स्वायतासिम् । सुभ्रुं जटामण्डलचन्द्रमौलिं; व्याघ्राजिनं परिघं दण्डपाणिम् ॥

शुभाङ्गदं नागयज्ञोपवीतिं; विश्वैर्गणैः शोभितं भूतसंघैः । एकीभूतं तपसां संनिधानं; वयोतिगैः सुष्टुतमिष्टवाग्भिः ॥

जलं दिवं खं क्षितिं चन्द्रसूर्यौ; तथा वाय्वग्नी प्रतिमानं जगच्च । नालं द्रष्टुं यमजं भिन्नवृत्ता; ब्रह्मद्विषघ्नममृतस्य योनिम् ॥

यं पश्यन्ति ब्राह्मणाः साधुवृत्ताः; क्षीणे पापे मनसा ये विशोकाः । स तन्निष्ठस्तपसा धर्ममीड्यं; तद्भक्त्या वै विश्वरूपं ददर्श । दृष्ट्वा चैनं वाङ्मनोबुद्धिदेहैः; संहृष्टात्मा मुमुदे देवदेवम् ॥

अक्षमालापरिक्षिप्तं ज्योतिषां परमं निधिम् । ततो नारायणो दृष्ट्वा ववन्दे विश्वसंभवम् ॥

वरदं पृथुचार्वङ्ग्या पार्वत्या सहितं प्रभुम् । अजमीशानमव्यग्रं कारणात्मानमच्युतम् ॥

अभिवाद्याथ रुद्राय सद्योऽन्धकनिपातिने । पद्माक्षस्तं विरूपाक्षमभितुष्टाव भक्तिमान् ॥

त्वत्संभूता भूतकृतो वरेण्य; गोप्तारोऽद्य भुवनं पूर्वदेवाः । आविश्येमां धरणीं येऽभ्यरक्ष;न्पुरा पुराणां तव देव सृष्टिम् ॥

सुरासुरान्नागरक्षःपिशाचा;न्नरान्सुपर्णानथ गन्धर्वयक्षान् । पृथग्विधान्भूतसंघांश्च विश्वां;स्त्वत्संभूतान्विद्म सर्वांस्तथैव । ऐन्द्रं याम्यं वारुणं वैत्तपाल्यं; मैत्रं त्वाष्ट्रं कर्म सौम्यं च तुभ्यम् ॥

रूपं ज्योतिः शब्द आकाशवायुः; स्पर्शः स्वाद्यं सलिलं गन्ध उर्वी । कामो ब्रह्मा ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च; त्वत्संभूतं स्थास्नु चरिष्णु चेदम् ॥

अद्भ्यः स्तोका यान्ति यथा पृथक्त्वं; ताभिश्चैक्यं संक्षये यान्ति भूयः । एवं विद्वान्प्रभवं चाप्ययं च; हित्वा भूतानां तत्र सायुज्यमेति ॥

दिव्यावृतौ मानसौ द्वौ सुपर्णा;ववाक्शाखः पिप्पलः सप्त गोपाः । दशाप्यन्ये ये पुरं धारयन्ति; त्वया सृष्टास्ते हि तेभ्यः परस्त्वम् । भूतं भव्यं भविता चाप्यधृष्यं; त्वत्संभूता भुवनानीह विश्वा ॥

भक्तं च मां भजमानं भजस्व; मा रीरिषो मामहिताहितेन । आत्मानं त्वामात्मनोऽनन्यभावो; विद्वानेवं गच्छति ब्रह्म शुक्रम् ॥

अस्तौषं त्वां तव संमानमिच्छ;न्विचिन्वन्वै सवृषं देववर्य । सुदुर्लभान्देहि वरान्ममेष्टा;नभिष्टुतः प्रतिकार्षीश्च मा माम् ॥

तस्मै वरानचिन्त्यात्मा नीलकण्ठः पिनाकधृक् । अर्हते देवमुख्याय प्रायच्छदृषिसंस्तुतः ॥

मत्प्रसादान्मनुष्येषु देवगन्धर्वयोनिषु । अप्रमेयबलात्मा त्वं नारायण भविष्यसि ॥

न च त्वा प्रसहिष्यन्ति देवासुरमहोरगाः । न पिशाचा न गन्धर्वा न नरा न च राक्षसाः ॥

न सुपर्णास्तथा नागा न च विश्वे वियोनिजाः । न कश्चित्त्वां च देवोऽपि समरेषु विजेष्यति ॥

न शस्त्रेण न वज्रेण नाग्निना न च वायुना । नार्द्रेण न च शुष्केण त्रसेन स्थावरेण वा ॥

कश्चित्तव रुजं कर्ता मत्प्रसादात्कथंचन । अपि चेत्समरं गत्वा भविष्यसि ममाधिकः ॥

एवमेते वरा लब्धाः पुरस्ताद्विद्धि शौरिणा । स एष देवश्चरति मायया मोहयञ्जगत् ॥

तस्यैव तपसा जातं नरं नाम महामुनिम् । तुल्यमेतेन देवेन तं जानीह्यर्जुनं सदा ॥

तावेतौ पूर्वदेवानां परमोपचितावृषी । लोकयात्राविधानार्थं संजायेते युगे युगे ॥

तथैव कर्मणः कृत्स्नं महतस्तपसोऽपि च । तेजोमन्युश्च विद्वंस्त्वं जातो रौद्रो महामते ॥

स भवान्देववत्प्राज्ञो ज्ञात्वा भवमयं जगत् । अवाकर्षस्त्वमात्मानं नियमैस्तत्प्रियेप्सया ॥

शुभमौर्वं नवं कृत्वा महापुरुषविग्रहम् । ईजिवांस्त्वं जपैर्होमैरुपहारैश्च मानद ॥

स तथा पूज्यमानस्ते पूर्वदेवोऽप्यतूतुषत् । पुष्कलांश्च वरान्प्रादात्तव विद्वन्हृदि स्थितान् ॥

जन्मकर्मतपोयोगास्तयोस्तव च पुष्कलाः । ताभ्यां लिङ्गेऽर्चितो देवस्त्वयार्चायां युगे युगे ॥

सर्वरूपं भवं ज्ञात्वा लिङ्गे योऽर्चयति प्रभुम् । आत्मयोगाश्च तस्मिन्वै शास्त्रयोगाश्च शाश्वताः ॥

एवं देवा यजन्तो हि सिद्धाश्च परमर्षयः । प्रार्थयन्ति परं लोके स्थानमेव च शाश्वतम् ॥

स एष रुद्रभक्तश्च केशवो रुद्रसंभवः । कृष्ण एव हि यष्टव्यो यज्ञैश्चैष सनातनः ॥

सर्वभूतभवं ज्ञात्वा लिङ्गेऽर्चयति यः प्रभुम् । तस्मिन्नभ्यधिकां प्रीतिं करोति वृषभध्वजः ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा द्रोणपुत्रो महारथः । नमश्चकार रुद्राय बहु मेने च केशवम् ॥

हृष्टलोमा च वश्यात्मा नमस्कृत्य महर्षये । वरूथिनीमभिप्रेत्य अवहारमकारयत् ॥

ततः प्रत्यवहारोऽभूत्पाण्डवानां विशां पते । कौरवाणां च दीनानां द्रोणे युधि निपातिते ॥

युद्धं कृत्वा दिनान्पञ्च द्रोणो हत्वा वरूथिनीम् । ब्रह्मलोकं गतो राजन्ब्राह्मणो वेदपारगः ॥