Mahābhārata Reader

ततः स पाण्डवानीके जनयंस्तुमुलं महत् । व्यचरत्पाण्डवान्द्रोणो दहन्कक्षमिवानलः ॥

निर्दहन्तमनीकानि साक्षादग्निमिवोत्थितम् । दृष्ट्वा रुक्मरथं युद्धे समकम्पन्त सृञ्जयाः ॥

प्रततं चास्यमानस्य धनुषोऽस्याशुकारिणः । ज्याघोषः श्रूयतेऽत्यर्थं विस्फूर्जितमिवाशनेः ॥

रथिनः सादिनश्चैव नागानश्वान्पदातिनः । रौद्रा हस्तवता मुक्ताः प्रमथ्नन्ति स्म सायकाः ॥

नानद्यमानः पर्जन्यः सानिलः शुचिसंक्षये । अश्मवर्षमिवावर्षत्परेषामावहद्भयम् ॥

व्यचरत्स तदा राजन्सेनां विक्षोभयन्प्रभुः । वर्धयामास संत्रासं शात्रवाणाममानुषम् ॥

तस्य विद्युदिवाभ्रेषु चापं हेमपरिष्कृतम् । भ्रमद्रथाम्बुदे तस्मिन्दृश्यते स्म पुनः पुनः ॥

स वीरः सत्यवान्प्राज्ञो धर्मनित्यः सुदारुणः । युगान्तकाले यन्तेव रौद्रां प्रास्कन्दयन्नदीम् ॥

अमर्षवेगप्रभवां क्रव्यादगणसंकुलाम् । बलौघैः सर्वतः पूर्णां वीरवृक्षापहारिणीम् ॥

शोणितोदां रथावर्तां हस्त्यश्वकृतरोधसम् । कवचोडुपसंयुक्तां मांसपङ्कसमाकुलाम् ॥

मेदोमज्जास्थिसिकतामुष्णीषवरफेनिलाम् । संग्रामजलदापूर्णां प्रासमत्स्यसमाकुलाम् ॥

नरनागाश्वसंभूतां शरवेगौघवाहिनीम् । शरीरदारुशृङ्गाटां भुजनागसमाकुलाम् ॥

उत्तमाङ्गोपलतलां निस्त्रिंशझषसेविताम् । रथनागह्रदोपेतां नानाभरणनीरजाम् ॥

महारथशतावर्तां भूमिरेणूर्मिमालिनीम् । महावीर्यवतां संख्ये सुतरां भीरुदुस्तराम् ॥

शूरव्यालसमाकीर्णां प्राणिवाणिजसेविताम् । छिन्नच्छत्रमहाहंसां मुकुटाण्डजसंकुलाम् ॥

चक्रकूर्मां गदानक्रां शरक्षुद्रझषाकुलाम् । बडगृध्रसृगालानां घोरसंघैर्निषेविताम् ॥

निहतान्प्राणिनः संख्ये द्रोणेन बलिना शरैः । वहन्तीं पितृलोकाय शतशो राजसत्तम ॥

शरीरशतसंबाधां केशशैवलशाद्वलाम् । नदीं प्रावर्तयद्राजन्भीरूणां भयवर्धिनीम् ॥

तं जयन्तमनीकानि तानि तान्येव भारत । सर्वतोऽभ्यद्रवन्द्रोणं युधिष्ठिरपुरोगमाः ॥

तानभिद्रवतः शूरांस्तावका दृढकार्मुकाः । सर्वतः प्रत्यगृह्णन्त तदभूल्लोमहर्षणम् ॥

शतमायस्तु शकुनिः सहदेवं समाद्रवत् । सनियन्तृध्वजरथं विव्याध निशितैः शरैः ॥

तस्य माद्रीसुतः केतुं धनुः सूतं हयानपि । नातिक्रुद्धः शरैश्छित्त्वा षष्ट्या विव्याध मातुलम् ॥

सौबलस्तु गदां गृह्य प्रचस्कन्द रथोत्तमात् । स तस्य गदया राजन्रथात्सूतमपातयत् ॥

ततस्तौ विरथौ राजन्गदाहस्तौ महाबलौ । चिक्रीडतू रणे शूरौ सशृङ्गाविव पर्वतौ ॥

द्रोणः पाञ्चालराजानं विद्ध्वा दशभिराशुगैः । बहुभिस्तेन चाभ्यस्तस्तं विव्याध शताधिकैः ॥

विविंशतिं भीमसेनो विंशत्या निशितैः शरैः । विद्ध्वा नाकम्पयद्वीरस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

विविंशतिस्तु सहसा व्यश्वकेतुशरासनम् । भीमं चक्रे महाराज ततः सैन्यान्यपूजयन् ॥

स तन्न ममृषे वीरः शत्रोर्विजयमाहवे । ततोऽस्य गदया दान्तान्हयान्सर्वानपातयत् ॥

शल्यस्तु नकुलं वीरः स्वस्रीयं प्रियमात्मनः । विव्याध प्रहसन्बाणैर्लाडयन्कोपयन्निव ॥

तस्याश्वानातपत्रं च ध्वजं सूतमथो धनुः । निपात्य नकुलः संख्ये शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥

धृष्टकेतुः कृपेनास्ताञ्छित्त्वा बहुविधाञ्शरान् । कृपं विव्याध सप्तत्या लक्ष्म चास्याहरत्त्रिभिः ॥

तं कृपः शरवर्षेण महता समवाकिरत् । निवार्य च रणे विप्रो धृष्टकेतुमयोधयत् ॥

सात्यकिः कृतवर्माणं नाराचेन स्तनान्तरे । विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या पुनरन्यैः स्मयन्निव ॥

सप्तसप्ततिभिर्भोजस्तं विद्ध्वा निशितैः शरैः । नाकम्पयत शैनेयं शीघ्रो वायुरिवाचलम् ॥

सेनापतिः सुशर्माणं शीघ्रं मर्मस्वताडयत् । स चापि तं तोमरेण जत्रुदेशे अताडयत् ॥

वैकर्तनं तु समरे विराटः प्रत्यवारयत् । सह मत्स्यैर्महावीर्यैस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

तत्पौरुषमभूत्तत्र सूतपुत्रस्य दारुणम् । यत्सैन्यं वारयामास शरैः संनतपर्वभिः ॥

द्रुपदस्तु स्वयं राजा भगदत्तेन संगतः । तयोर्युद्धं महाराज चित्ररूपमिवाभवत् । भूतानां त्रासजननं चक्रातेऽस्त्रविशारदौ ॥

भूरिश्रवा रणे राजन्याज्ञसेनिं महारथम् । महता सायकौघेन छादयामास वीर्यवान् ॥

शिखण्डी तु ततः क्रुद्धः सौमदत्तिं विशां पते । नवत्या सायकानां तु कम्पयामास भारत ॥

राक्षसौ भीमकर्माणौ हैडिम्बालम्बुसावुभौ । चक्रातेऽत्यद्भुतं युद्धं परस्परवधैषिणौ ॥

मायाशतसृजौ दृप्तौ मायाभिरितरेतरम् । अन्तर्हितौ चेरतुस्तौ भृशं विस्मयकारिणौ ॥

चेकितानोऽनुविन्देन युयुधे त्वतिभैरवम् । यथा देवासुरे युद्धे बलशक्रौ महाबलौ ॥

लक्ष्मणः क्षत्रदेवेन विमर्दमकरोद्भृशम् । यथा विष्णुः पुरा राजन्हिरण्याक्षेण संयुगे ॥

ततः प्रजविताश्वेन विधिवत्कल्पितेन च । रथेनाभ्यपतद्राजन्सौभद्रं पौरवो नदन् ॥

ततोऽभियाय त्वरितो युद्धाकाङ्क्षी महाबलः । तेन चक्रे महद्युद्धमभिमन्युररिंदमः ॥

पौरवस्त्वथ सौभद्रं शरव्रातैरवाकिरत् । तस्यार्जुनिर्ध्वजं छत्रं धनुश्चोर्व्यामपातयत् ॥

सौभद्रः पौरवं त्वन्यैर्विद्ध्वा सप्तभिराशुगैः । पञ्चभिस्तस्य विव्याध हयान्सूतं च सायकैः ॥

ततः संहर्षयन्सेनां सिंहवद्विनदन्मुहुः । समादत्तार्जुनिस्तूर्णं पौरवान्तकरं शरम् ॥

द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यश्चकर्त सशरं धनुः । तदुत्सृज्य धनुश्छिन्नं सौभद्रः परवीरहा । उद्बबर्ह सितं खड्गमाददानः शरावरम् ॥

स तेनानेकतारेण चर्मणा कृतहस्तवत् । भ्रान्तासिरचरन्मार्गान्दर्शयन्वीर्यमात्मनः ॥

भ्रामितं पुनरुद्भ्रान्तमाधूतं पुनरुच्छ्रितम् । चर्मनिस्त्रिंशयो राजन्निर्विशेषमदृश्यत ॥

स पौरवरथस्येषामाप्लुत्य सहसा नदन् । पौरवं रथमास्थाय केशपक्षे परामृशत् ॥

जघानास्य पदा सूतमसिनापातयद्ध्वजम् । विक्षोभ्याम्भोनिधिं तार्क्ष्यस्तं नागमिव चाक्षिपत् ॥

तमाकलितकेशान्तं ददृशुः सर्वपार्थिवाः । उक्षाणमिव सिंहेन पात्यमानमचेतनम् ॥

तमार्जुनिवशं प्राप्तं कृष्यमाणमनाथवत् । पौरवं पतितं दृष्ट्वा नामृष्यत जयद्रथः ॥

स बर्हिणमहावाजं किङ्किणीशतजालवत् । चर्म चादाय खड्गं च नदन्पर्यपतद्रथात् ॥

ततः सैन्धवमालोक्य कार्ष्णिरुत्सृज्य पौरवम् । उत्पपात रथात्तूर्णं श्येनवन्निपपात च ॥

प्रासपट्टिशनिस्त्रिंशाञ्शत्रुभिः संप्रवेरितान् । चिच्छेदाथासिना कार्ष्णिश्चर्मणा संरुरोध च ॥

स दर्शयित्वा सैन्यानां स्वबाहुबलमात्मनः । तमुद्यम्य महाखड्गं चर्म चाथ पुनर्बली ॥

वृद्धक्षत्रस्य दायादं पितुरत्यन्तवैरिणम् । ससाराभिमुखः शूरः शार्दूल इव कुञ्जरम् ॥

तौ परस्परमासाद्य खड्गदन्तनखायुधौ । हृष्टवत्संप्रजह्राते व्याघ्रकेसरिणाविव ॥

संपातेष्वभिपातेषु निपातेष्वसिचर्मणोः । न तयोरन्तरं कश्चिद्ददर्श नरसिंहयोः ॥

अवक्षेपोऽसिनिर्ह्रादः शस्त्रान्तरनिदर्शनम् । बाह्यान्तरनिपातश्च निर्विशेषमदृश्यत ॥

बाह्यमाभ्यन्तरं चैव चरन्तौ मार्गमुत्तमम् । ददृशाते महात्मानौ सपक्षाविव पर्वतौ ॥

ततो विक्षिपतः खड्गं सौभद्रस्य यशस्विनः । शरावरणपक्षान्ते प्रजहार जयद्रथः ॥

रुक्मपक्षान्तरे सक्तस्तस्मिंश्चर्मणि भास्वरे । सिन्धुराजबलोद्धूतः सोऽभज्यत महानसिः ॥

भग्नमाज्ञाय निस्त्रिंशमवप्लुत्य पदानि षट् । सोऽदृश्यत निमेषेण स्वरथं पुनरास्थितः ॥

तं कार्ष्णिं समरान्मुक्तमास्थितं रथमुत्तमम् । सहिताः सर्वराजानः परिवव्रुः समन्ततः ॥

ततश्चर्म च खड्गं च समुत्क्षिप्य महाबलः । ननादार्जुनदायादः प्रेक्षमाणो जयद्रथम् ॥

सिन्धुराजं परित्यज्य सौभद्रः परवीरहा । तापयामास तत्सैन्यं भुवनं भास्करो यथा ॥

तस्य सर्वायसीं शक्तिं शल्यः कनकभूषणाम् । चिक्षेप समरे घोरां दीप्तामग्निशिखामिव ॥

तामवप्लुत्य जग्राह सकोशं चाकरोदसिम् । वैनतेयो यथा कार्ष्णिः पतन्तमुरगोत्तमम् ॥

तस्य लाघवमाज्ञाय सत्त्वं चामिततेजसः । सहिताः सर्वराजानः सिंहनादमथानदन् ॥

ततस्तामेव शल्यस्य सौभद्रः परवीरहा । मुमोच भुजवीर्येण वैडूर्यविकृताजिराम् ॥

सा तस्य रथमासाद्य निर्मुक्तभुजगोपमा । जघान सूतं शल्यस्य रथाच्चैनमपातयत् ॥

ततो विराटद्रुपदौ धृष्टकेतुर्युधिष्ठिरः । सात्यकिः केकया भीमो धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ । यमौ च द्रौपदेयाश्च साधु साध्विति चुक्रुशुः ॥

बाणशब्दाश्च विविधाः सिंहनादाश्च पुष्कलाः । प्रादुरासन्हर्षयन्तः सौभद्रमपलायिनम् । तन्नामृष्यन्त पुत्रास्ते शत्रोर्विजयलक्षणम् ॥

अथैनं सहसा सर्वे समन्तान्निशितैः शरैः । अभ्याकिरन्महाराज जलदा इव पर्वतम् ॥

तेषां च प्रियमन्विच्छन्सूतस्य च पराभवात् । आर्तायनिरमित्रघ्नः क्रुद्धः सौभद्रमभ्ययात् ॥