Mahābhārata Reader

पुत्रं तु निहतं श्रुत्वा इरावन्तं धनंजयः । दुःखेन महताविष्टो निःश्वसन्पन्नगो यथा ॥

अब्रवीत्समरे राजन्वासुदेवमिदं वचः । इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्टवान्पुरा ॥

कुरूणां पाण्डवानां च क्षयं घोरं महामतिः । ततो निवारयितवान्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ॥

अवध्या बहवो वीराः संग्रामे मधुसूदन । निहताः कौरवैः संख्ये तथास्माभिश्च ते हताः ॥

अर्थहेतोर्नरश्रेष्ठ क्रियते कर्म कुत्सितम् । धिगर्थान्यत्कृते ह्येवं क्रियते ज्ञातिसंक्षयः ॥

अधनस्य मृतं श्रेयो न च ज्ञातिवधाद्धनम् । किं नु प्राप्स्यामहे कृष्ण हत्वा ज्ञातीन्समागतान् ॥

दुर्योधनापराधेन शकुनेः सौबलस्य च । क्षत्रिया निधनं यान्ति कर्णदुर्मन्त्रितेन च ॥

इदानीं च विजानामि सुकृतं मधुसूदन । कृतं राज्ञा महाबाहो याचता स्म सुयोधनम् । राज्यार्धं पञ्च वा ग्रामान्नाकार्षीत्स च दुर्मतिः ॥

दृष्ट्वा हि क्षत्रियाञ्शूराञ्शयानान्धरणीतले । निन्दामि भृशमात्मानं धिगस्तु क्षत्रजीविकाम् ॥

अशक्तमिति मामेते ज्ञास्यन्ति क्षत्रिया रणे । युद्धं ममैभिरुचितं ज्ञातिभिर्मधुसूदन ॥

संचोदय हयान्क्षिप्रं धार्तराष्ट्रचमूं प्रति । प्रतरिष्ये महापारं भुजाभ्यां समरोदधिम् । नायं क्लीबयितुं कालो विद्यते माधव क्वचित् ॥

एवमुक्तस्तु पार्थेन केशवः परवीरहा । चोदयामास तानश्वान्पाण्डुरान्वातरंहसः ॥

अथ शब्दो महानासीत्तव सैन्यस्य भारत । मारुतोद्धूतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि ॥

अपराह्णे महाराज संग्रामः समपद्यत । पर्जन्यसमनिर्घोषो भीष्मस्य सह पाण्डवैः ॥

ततो राजंस्तव सुता भीमसेनमुपाद्रवन् । परिवार्य रणे द्रोणं वसवो वासवं यथा ॥

ततः शांतनवो भीष्मः कृपश्च रथिनां वरः । भगदत्तः सुशर्मा च धनंजयमुपाद्रवन् ॥

हार्दिक्यो बाह्लिकश्चैव सात्यकिं समभिद्रुतौ । अम्बष्ठकस्तु नृपतिरभिमन्युमवारयत् ॥

शेषास्त्वन्ये महाराज शेषानेव महारथान् । ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम् ॥

भीमसेनस्तु संप्रेक्ष्य पुत्रांस्तव जनेश्वर । प्रजज्वाल रणे क्रुद्धो हविषा हव्यवाडिव ॥

पुत्रास्तु तव कौन्तेयं छादयां चक्रिरे शरैः । प्रावृषीव महाराज जलदाः पर्वतं यथा ॥

स च्छाद्यमानो बहुधा पुत्रैस्तव विशां पते । सृक्किणी विलिहन्वीरः शार्दूल इव दर्पितः ॥

व्यूढोरस्कं ततो भीमः पातयामास पार्थिव । क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन सोऽभवद्गतजीवितः ॥

अपरेण तु भल्लेन पीतेन निशितेन च । अपातयत्कुण्डलिनं सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥

ततः सुनिशितान्पीतान्समादत्त शिलीमुखान् । स सप्त त्वरया युक्तः पुत्रांस्ते प्राप्य मारिष ॥

प्रेषिता भीमसेनेन शरास्ते दृढधन्वना । अपातयन्त पुत्रांस्ते रथेभ्यः सुमहारथान् ॥

अनाधृष्टिं कुण्डभेदं वैराटं दीर्घलोचनम् । दीर्घबाहुं सुबाहुं च तथैव कनकध्वजम् ॥

प्रपतन्त स्म ते वीरा विरेजुर्भरतर्षभ । वसन्ते पुष्पशबलाश्चूताः प्रपतिता इव ॥

ततः प्रदुद्रुवुः शेषाः पुत्रास्तव विशां पते । तं कालमिव मन्यन्तो भीमसेनं महाबलम् ॥

द्रोणस्तु समरे वीरं निर्दहन्तं सुतांस्तव । यथाद्रिं वारिधाराभिः समन्ताद्व्यकिरच्छरैः ॥

तत्राद्भुतमपश्याम कुन्तीपुत्रस्य पौरुषम् । द्रोणेन वार्यमाणोऽपि निजघ्ने यत्सुतांस्तव ॥

यथा हि गोवृषो वर्षं संधारयति खात्पतत् । भीमस्तथा द्रोणमुक्तं शरवर्षमदीधरत् ॥

अद्भुतं च महाराज तत्र चक्रे वृकोदरः । यत्पुत्रांस्तेऽवधीत्संख्ये द्रोणं चैव न्ययोधयत् ॥

पुत्रेषु तव वीरेषु चिक्रीडार्जुनपूर्वजः । मृगेष्विव महाराज चरन्व्याघ्रो महाबलः ॥

यथा वा पशुमध्यस्थो द्रावयेत पशून्वृकः । वृकोदरस्तव सुतांस्तथा व्यद्रावयद्रणे ॥

गाङ्गेयो भगदत्तश्च गौतमश्च महारथः । पाण्डवं रभसं युद्धे वारयामासुरर्जुनम् ॥

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां सोऽतिरथो रणे । प्रवीरांस्तव सैन्येषु प्रेषयामास मृत्यवे ॥

अभिमन्युश्च राजानमम्बष्ठं लोकविश्रुतम् । विरथं रथिनां श्रेष्ठं कारयामास सायकैः ॥

विरथो वध्यमानः स सौभद्रेण यशस्विना । अवप्लुत्य रथात्तूर्णं सव्रीडो मनुजाधिपः ॥

असिं चिक्षेप समरे सौभद्रस्य महात्मनः । आरुरोह रथं चैव हार्दिक्यस्य महात्मनः ॥

आपतन्तं तु निस्त्रिंशं युद्धमार्गविशारदः । लाघवाद्व्यंसयामास सौभद्रः परवीरहा ॥

व्यंसितं वीक्ष्य निस्त्रिंशं सौभद्रेण रणे तदा । साधु साध्विति सैन्यानां प्रणादोऽभूद्विशां पते ॥

धृष्टद्युम्नमुखास्त्वन्ये तव सैन्यमयोधयन् । तथैव तावकाः सर्वे पाण्डुसैन्यमयोधयन् ॥

तत्राक्रन्दो महानासीत्तव तेषां च भारत । निघ्नतां भृशमन्योन्यं कुर्वतां कर्म दुष्करम् ॥

अन्योन्यं हि रणे शूराः केशेष्वाक्षिप्य मारिष । नखैर्दन्तैरयुध्यन्त मुष्टिभिर्जानुभिस्तथा ॥

बाहुभिश्च तलैश्चैव निस्त्रिंशैश्च सुसंशितैः । विवरं प्राप्य चान्योन्यमनयन्यमसादनम् ॥

न्यहनच्च पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं रणे । व्याकुलीकृतसंकल्पा युयुधुस्तत्र मानवाः ॥

रणे चारूणि चापानि हेमपृष्ठानि भारत । हतानामपविद्धानि कलापाश्च महाधनाः ॥

जातरूपमयैः पुङ्खै राजतैश्च शिताः शराः । तैलधौता व्यराजन्त निर्मुक्तभुजगोपमाः ॥

हस्तिदन्तत्सरून्खड्गाञ्जातरूपपरिष्कृतान् । चर्माणि चापविद्धानि रुक्मपृष्ठानि धन्विनाम् ॥

सुवर्णविकृतप्रासान्पट्टिशान्हेमभूषितान् । जातरूपमयाश्चर्ष्टीः शक्त्यश्च कनकोज्ज्वलाः ॥

अपकृत्ताश्च पतिता मुसलानि गुरूणि च । परिघान्पट्टिशांश्चैव भिण्डिपालांश्च मारिष ॥

पतितांस्तोमरांश्चापि चित्रा हेमपरिष्कृताः । कुथाश्च बहुधाकाराश्चामरव्यजनानि च ॥

नानाविधानि शस्त्राणि विसृज्य पतिता नराः । जीवन्त इव दृश्यन्ते गतसत्त्वा महारथाः ॥

गदाविमथितैर्गात्रैर्मुसलैर्भिन्नमस्तकाः । गजवाजिरथक्षुण्णाः शेरते स्म नराः क्षितौ ॥

तथैवाश्वनृनागानां शरीरैराबभौ तदा । संछन्ना वसुधा राजन्पर्वतैरिव सर्वतः ॥

समरे पतितैश्चैव शक्त्यृष्टिशरतोमरैः । निस्त्रिंशैः पट्टिशैः प्रासैरयस्कुन्तैः परश्वधैः ॥

परिघैर्भिण्डिपालैश्च शतघ्नीभिस्तथैव च । शरीरैः शस्त्रभिन्नैश्च समास्तीर्यत मेदिनी ॥

निःशब्दैरल्पशब्दैश्च शोणितौघपरिप्लुतैः । गतासुभिरमित्रघ्न विबभौ संवृता मही ॥

सतलत्रैः सकेयूरैर्बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः । हस्तिहस्तोपमैश्छिन्नैरूरुभिश्च तरस्विनाम् ॥

बद्धचूडामणिधरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः । पतितैर्वृषभाक्षाणां बभौ भारत मेदिनी ॥

कवचैः शोणितादिग्धैर्विप्रकीर्णैश्च काञ्चनैः । रराज सुभृशं भूमिः शान्तार्चिभिरिवानलैः ॥

विप्रविद्धैः कलापैश्च पतितैश्च शरासनैः । विप्रकीर्णैः शरैश्चापि रुक्मपुङ्खैः समन्ततः ॥

रथैश्च बहुभिर्भग्नैः किङ्किणीजालमालिभिः । वाजिभिश्च हतैः कीर्णैः स्रस्तजिह्वैः सशोणितैः ॥

अनुकर्षैः पताकाभिरुपासङ्गैर्ध्वजैरपि । प्रवीराणां महाशङ्खैर्विप्रकीर्णैश्च पाण्डुरैः ॥

स्रस्तहस्तैश्च मातङ्गैः शयानैर्विबभौ मही । नानारूपैरलंकारैः प्रमदेवाभ्यलंकृता ॥

दन्तिभिश्चापरैस्तत्र सप्रासैर्गाढवेदनैः । करैः शब्दं विमुञ्चद्भिः शीकरं च मुहुर्मुहुः । विबभौ तद्रणस्थानं धम्यमानैरिवाचलैः ॥

नानारागैः कम्बलैश्च परिस्तोमैश्च दन्तिनाम् । वैडूर्यमणिदण्डैश्च पतितैरङ्कुशैः शुभैः ॥

घण्टाभिश्च गजेन्द्राणां पतिताभिः समन्ततः । विघाटितविचित्राभिः कुथाभी राङ्कवैस्तथा ॥

ग्रैवेयैश्चित्ररूपैश्च रुक्मकक्ष्याभिरेव च । यन्त्रैश्च बहुधा छिन्नैस्तोमरैश्च सकम्पनैः ॥

अश्वानां रेणुकपिलै रुक्मच्छन्नैरुरश्छदैः । सादिनां च भुजैश्छिन्नैः पतितैः साङ्गदैस्तथा ॥

प्रासैश्च विमलैस्तीक्ष्णैर्विमलाभिस्तथर्ष्टिभिः । उष्णीषैश्च तथा छिन्नैः प्रविद्धैश्च ततस्ततः ॥

विचित्रैरर्धचन्द्रैश्च जातरूपपरिष्कृतैः । अश्वास्तरपरिस्तोमै राङ्कवैर्मृदितैस्तथा ॥

नरेन्द्रचूडामणिभिर्विचित्रैश्च महाधनैः । छत्रैस्तथापविद्धैश्च चामरव्यजनैरपि ॥

पद्मेन्दुद्युतिभिश्चैव वदनैश्चारुकुण्डलैः । कॢप्तश्मश्रुभिरत्यर्थं वीराणां समलंकृतैः ॥

अपविद्धैर्महाराज सुवर्णोज्ज्वलकुण्डलैः । ग्रहनक्षत्रशबला द्यौरिवासीद्वसुंधरा ॥

एवमेते महासेने मृदिते तत्र भारत । परस्परं समासाद्य तव तेषां च संयुगे ॥

तेषु श्रान्तेषु भग्नेषु मृदितेषु च भारत । रात्रिः समभवद्घोरा नापश्याम ततो रणम् ॥

ततोऽवहारं सैन्यानां प्रचक्रुः कुरुपाण्डवाः । घोरे निशामुखे रौद्रे वर्तमाने सुदारुणे ॥

अवहारं ततः कृत्वा सहिताः कुरुपाण्डवाः । न्यविशन्त यथाकालं गत्वा स्वशिबिरं तदा ॥