Mahābhārata Reader

व्युष्टायां तु महाराज रजन्यां सर्वपार्थिवाः । पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च अभिजग्मुः पितामहम् ॥

तं वीरशयने वीरं शयानं कुरुसत्तमम् । अभिवाद्योपतस्थुर्वै क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् ॥

कन्याश्चन्दनचूर्णैश्च लाजैर्माल्यैश्च सर्वशः । स्त्रियो बालास्तथा वृद्धाः प्रेक्षकाश्च पृथग्जनाः । समभ्ययुः शांतनवं भूतानीव तमोनुदम् ॥

तूर्याणि गणिका वारास्तथैव नटनर्तकाः । उपानृत्यञ्जगुश्चैव वृद्धं कुरुपितामहम् ॥

उपारम्य च युद्धेभ्यः संनाहान्विप्रमुच्य च । आयुधानि च निक्षिप्य सहिताः कुरुपाण्डवाः ॥

अन्वासत दुराधर्षं देवव्रतमरिंदमम् । अन्योन्यं प्रीतिमन्तस्ते यथापूर्वं यथावयः ॥

सा पार्थिवशताकीर्णा समितिर्भीष्मशोभिता । शुशुभे भारती दीप्ता दिवीवादित्यमण्डलम् ॥

विबभौ च नृपाणां सा पितामहमुपासताम् । देवानामिव देवेशं पितामहमुपासताम् ॥

भीष्मस्तु वेदनां धैर्यान्निगृह्य भरतर्षभ । अभितप्तः शरैश्चैव नातिहृष्टमनाब्रवीत् ॥

शराभितप्तकायोऽहं शरसंतापमूर्छितः । पानीयमभिकाङ्क्षेऽहं राज्ञस्तान्प्रत्यभाषत ॥

ततस्ते क्षत्रिया राजन्समाजह्रुः समन्ततः । भक्ष्यानुच्चावचांस्तत्र वारिकुम्भांश्च शीतलान् ॥

उपनीतं च तद्दृष्ट्वा भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत् । नाद्य तात मया शक्यं भोगान्कांश्चन मानुषान् ॥

उपभोक्तुं मनुष्येभ्यः शरशय्यागतो ह्यहम् । प्रतीक्षमाणस्तिष्ठामि निवृत्तिं शशिसूर्ययोः ॥

एवमुक्त्वा शांतनवो दीनवाक्सर्वपार्थिवान् । धनंजयं महाबाहुमभ्यभाषत भारत ॥

अथोपेत्य महाबाहुरभिवाद्य पितामहम् । अतिष्ठत्प्राञ्जलिः प्रह्वः किं करोमीति चाब्रवीत् ॥

तं दृष्ट्वा पाण्डवं राजन्नभिवाद्याग्रतः स्थितम् । अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः प्रीतो धनंजयम् ॥

दह्यतेऽदः शरीरं मे संस्यूतोऽस्मि महेषुभिः । मर्माणि परिदूयन्ते वदनं मम शुष्यति ॥

ह्लादनार्थं शरीरस्य प्रयच्छापो ममार्जुन । त्वं हि शक्तो महेष्वास दातुमम्भो यथाविधि ॥

अर्जुनस्तु तथेत्युक्त्वा रथमारुह्य वीर्यवान् । अधिज्यं बलवत्कृत्वा गाण्डीवं व्याक्षिपद्धनुः ॥

तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः । वित्रेसुः सर्वभूतानि श्रुत्वा सर्वे च पार्थिवाः ॥

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा रथेन रथिनां वरः । शयानं भरतश्रेष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥

संधाय च शरं दीप्तमभिमन्त्र्य महायशाः । पर्जन्यास्त्रेण संयोज्य सर्वलोकस्य पश्यतः । अविध्यत्पृथिवीं पार्थः पार्श्वे भीष्मस्य दक्षिणे ॥

उत्पपात ततो धारा विमला वारिणः शिवा । शीतस्यामृतकल्पस्य दिव्यगन्धरसस्य च ॥

अतर्पयत्ततः पार्थः शीतया वारिधारया । भीष्मं कुरूणामृषभं दिव्यकर्मपराक्रमः ॥

कर्मणा तेन पार्थस्य शक्रष्येव विकुर्वतः । विस्मयं परमं जग्मुस्ततस्ते वसुधाधिपाः ॥

तत्कर्म प्रेक्ष्य बीभत्सोरतिमानुषमद्भुतम् । संप्रावेपन्त कुरवो गावः शीतार्दिता इव ॥

विस्मयाच्चोत्तरीयाणि व्याविध्यन्सर्वतो नृपाः । शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत् ॥

तृप्तः शांतनवश्चापि राजन्बीभत्सुमब्रवीत् । सर्वपार्थिववीराणां संनिधौ पूजयन्निव ॥

नैतच्चित्रं महाबाहो त्वयि कौरवनन्दन । कथितो नारदेनासि पूर्वर्षिरमितद्युतिः ॥

वासुदेवसहायस्त्वं महत्कर्म करिष्यसि । यन्नोत्सहति देवेन्द्रः सह देवैरपि ध्रुवम् ॥

विदुस्त्वां निधनं पार्थ सर्वक्षत्रस्य तद्विदः । धनुर्धराणामेकस्त्वं पृथिव्यां प्रवरो नृषु ॥

मनुष्या जगति श्रेष्ठाः पक्षिणां गरुडो वरः । सरसां सागरः श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम् ॥

आदित्यस्तेजसां श्रेष्ठो गिरीणां हिमवान्वरः । जातीनां ब्राह्मणः श्रेष्ठः श्रेष्ठस्त्वमसि धन्विनाम् ॥

न वै श्रुतं धार्तराष्ट्रेण वाक्यं; संबोध्यमानं विदुरेण चैव । द्रोणेन रामेण जनार्दनेन; मुहुर्मुहुः संजयेनापि चोक्तम् ॥

परीतबुद्धिर्हि विसंज्ञकल्पो; दुर्योधनो नाभ्यनन्दद्वचो मे । स शेष्यते वै निहतश्चिराय; शास्त्रातिगो भीमबलाभिभूतः ॥

ततः श्रुत्वा तद्वचः कौरवेन्द्रो; दुर्योधनो दीनमना बभूव । तमब्रवीच्छांतनवोऽभिवीक्ष्य; निबोध राजन्भव वीतमन्युः ॥

दृष्टं दुर्योधनेदं ते यथा पार्थेन धीमता । जलस्य धारा जनिता शीतस्यामृतगन्धिनः । एतस्य कर्ता लोकेऽस्मिन्नान्यः कश्चन विद्यते ॥

आग्नेयं वारुणं सौम्यं वायव्यमथ वैष्णवम् । ऐन्द्रं पाशुपतं ब्राह्मं पारमेष्ठ्यं प्रजापतेः । धातुस्त्वष्टुश्च सवितुर्दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः ॥

सर्वस्मिन्मानुषे लोके वेत्त्येको हि धनंजयः । कृष्णो वा देवकीपुत्रो नान्यो वै वेद कश्चन । न शक्याः पाण्डवास्तात युद्धे जेतुं कथंचन ॥

अमानुषाणि कर्माणि यस्यैतानि महात्मनः । तेन सत्त्ववता संख्ये शूरेणाहवशोभिना । कृतिना समरे राजन्संधिस्ते तात युज्यताम् ॥

यावत्कृष्णो महाबाहुः स्वाधीनः कुरुसंसदि । तावत्पार्थेन शूरेण संधिस्ते तात युज्यताम् ॥

यावच्चमूं न ते शेषां शरैः संनतपर्वभिः । नाशयत्यर्जुनस्तावत्संधिस्ते तात युज्यताम् ॥

यावत्तिष्ठन्ति समरे हतशेषाः सहोदराः । नृपाश्च बहवो राजंस्तावत्संधिः प्रयुज्यताम् ॥

न निर्दहति ते यावत्क्रोधदीप्तेक्षणश्चमूम् । युधिष्ठिरो हि तावद्वै संधिस्ते तात युज्यताम् ॥

नकुलः सहदेवश्च भीमसेनश्च पाण्डवः । यावच्चमूं महाराज नाशयन्ति न सर्वशः । तावत्ते पाण्डवैः सार्धं सौभ्रात्रं तात रोचताम् ॥

युद्धं मदन्तमेवास्तु तात संशाम्य पाण्डवैः । एतत्ते रोचतां वाक्यं यदुक्तोऽसि मयानघ । एतत्क्षेममहं मन्ये तव चैव कुलस्य च ॥

त्यक्त्वा मन्युमुपशाम्यस्व पार्थैः; पर्याप्तमेतद्यत्कृतं फल्गुनेन । भीष्मस्यान्तादस्तु वः सौहृदं वा; संप्रश्लेषः साधु राजन्प्रसीद ॥

राज्यस्यार्धं दीयतां पाण्डवाना;मिन्द्रप्रस्थं धर्मराजोऽनुशास्तु । मा मित्रध्रुक्पार्थिवानां जघन्यः; पापां कीर्तिं प्राप्स्यसे कौरवेन्द्र ॥

ममावसानाच्छान्तिरस्तु प्रजानां; संगच्छन्तां पार्थिवाः प्रीतिमन्तः । पिता पुत्रं मातुलं भागिनेयो; भ्राता चैव भ्रातरं प्रैतु राजन् ॥

न चेदेवं प्राप्तकालं वचो मे; मोहाविष्टः प्रतिपत्स्यस्यबुद्ध्या । भीष्मस्यान्तादेतदन्ताः स्थ सर्वे; सत्यामेतां भारतीमीरयामि ॥

एतद्वाक्यं सौहृदादापगेयो; मध्ये राज्ञां भारतं श्रावयित्वा । तूष्णीमासीच्छल्यसंतप्तमर्मा; यत्वात्मानं वेदनां संनिगृह्य ॥