Mahābhārata Reader

ततः पिता तव क्रुद्धो निशितैः सायकोत्तमैः । आजघान रणे पार्थान्सहसेनान्समन्ततः ॥

भीमं द्वादशभिर्विद्ध्वा सात्यकिं नवभिः शरैः । नकुलं च त्रिभिर्बाणैः सहदेवं च सप्तभिः ॥

युधिष्ठिरं द्वादशभिर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् । धृष्टद्युम्नं ततो विद्ध्वा विननाद महाबलः ॥

तं द्वादशार्धैर्नकुलो माधवश्च त्रिभिः शरैः । धृष्टद्युम्नश्च सप्तत्या भीमसेनश्च पञ्चभिः । युधिष्ठिरो द्वादशभिः प्रत्यविध्यत्पितामहम् ॥

द्रोणस्तु सात्यकिं विद्ध्वा भीमसेनमविध्यत । एकैकं पञ्चभिर्बाणैर्यमदण्डोपमैः शितैः ॥

तौ च तं प्रत्यविध्येतां त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः । तोत्त्रैरिव महानागं द्रोणं ब्राह्मणपुंगवम् ॥

सौवीराः कितवाः प्राच्याः प्रतीच्योदीच्यमालवाः । अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः । संग्रामे नाजहुर्भीष्मं वध्यमानाः शितैः शरैः ॥

तथैवान्ये वध्यमानाः पाण्डवेयैर्महात्मभिः । पाण्डवानभ्यवर्तन्त विविधायुधपाणयः । तथैव पाण्डवा राजन्परिवव्रुः पितामहम् ॥

स समन्तात्परिवृतो रथौघैरपराजितः । गहनेऽग्निरिवोत्सृष्टः प्रजज्वाल दहन्परान् ॥

रथाग्न्यगारश्चापार्चिरसिशक्तिगदेन्धनः । शरस्फुलिङ्गो भीष्माग्निर्ददाह क्षत्रियर्षभान् ॥

सुवर्णपुङ्खैरिषुभिर्गार्ध्रपक्षैः सुतेजनैः । कर्णिनालीकनाराचैश्छादयामास तद्बलम् ॥

अपातयद्ध्वजांश्चैव रथिनश्च शितैः शरैः । मुण्डतालवनानीव चकार स रथव्रजान् ॥

निर्मनुष्यान्रथान्राजन्गजानश्वांश्च संयुगे । अकरोत्स महाबाहुः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥

तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः । निशम्य सर्वभूतानि समकम्पन्त भारत ॥

अमोघा ह्यपतन्बाणाः पितुस्ते भरतर्षभ । नासज्जन्त तनुत्रेषु भीष्मचापच्युताः शराः ॥

हतवीरान्रथान्राजन्संयुक्ताञ्जवनैर्हयैः । अपश्याम महाराज ह्रियमाणान्रणाजिरे ॥

चेदिकाशिकरूषाणां सहस्राणि चतुर्दश । महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः । अपरावर्तिनः सर्वे सुवर्णविकृतध्वजाः ॥

संग्रामे भीष्ममासाद्य व्यादितास्यमिवान्तकम् । निमग्नाः परलोकाय सवाजिरथकुञ्जराः ॥

भग्नाक्षोपस्करान्कांश्चिद्भग्नचक्रांश्च सर्वशः । अपश्याम रथान्राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥

सवरूथै रथैर्भग्नै रथिभिश्च निपातितैः । शरैः सुकवचैश्छिन्नैः पट्टिशैश्च विशां पते ॥

गदाभिर्मुसलैश्चैव निस्त्रिंशैश्च शिलीमुखैः । अनुकर्षैरुपासङ्गैश्चक्रैर्भग्नैश्च मारिष ॥

बाहुभिः कार्मुकैः खड्गैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः । तलत्रैरङ्गुलित्रैश्च ध्वजैश्च विनिपातितैः । चापैश्च बहुधा छिन्नैः समास्तीर्यत मेदिनी ॥

हतारोहा गजा राजन्हयाश्च हतसादिनः । परिपेतुर्द्रुतं तत्र शतशोऽथ सहस्रशः ॥

यतमानाश्च ते वीरा द्रवमाणान्महारथान् । नाशक्नुवन्वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडितान् ॥

महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः । अभज्यत महाराज न च द्वौ सह धावतः ॥

आविद्धरथनागाश्वं पतितध्वजकूबरम् । अनीकं पाण्डुपुत्राणां हाहाभूतमचेतनम् ॥

जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा । प्रियं सखायं चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृतः ॥

विमुच्य कवचानन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः । प्रकीर्य केशान्धावन्तः प्रत्यदृश्यन्त भारत ॥

तद्गोकुलमिवोद्भ्रान्तमुद्भ्रान्तरथकुञ्जरम् । ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यमार्तस्वरं तदा ॥

प्रभज्यमानं सैन्यं तु दृष्ट्वा यादवनन्दनः । उवाच पार्थं बीभत्सुं निगृह्य रथमुत्तमम् ॥

अयं स कालः संप्राप्तः पार्थ यः काङ्क्षितस्तव । प्रहरास्मै नरव्याघ्र न चेन्मोहात्प्रमुह्यसे ॥

यत्पुरा कथितं वीर त्वया राज्ञां समागमे । विराटनगरे पार्थ संजयस्य समीपतः ॥

भीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान् । सानुबन्धान्हनिष्यामि ये मां योत्स्यन्ति संयुगे ॥

इति तत्कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यमरिंदम । क्षत्रधर्ममनुस्मृत्य युध्यस्व भरतर्षभ ॥

इत्युक्तो वासुदेवेन तिर्यग्दृष्टिरधोमुखः । अकाम इव बीभत्सुरिदं वचनमब्रवीत् ॥

अवध्यानां वधं कृत्वा राज्यं वा नरकोत्तरम् । दुःखानि वनवासे वा किं नु मे सुकृतं भवेत् ॥

चोदयाश्वान्यतो भीष्मः करिष्ये वचनं तव । पातयिष्यामि दुर्धर्षं वृद्धं कुरुपितामहम् ॥

ततोऽश्वान्रजतप्रख्यांश्चोदयामास माधवः । यतो भीष्मस्ततो राजन्दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिवानिव ॥

ततस्तत्पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत् । दृष्ट्वा पार्थं महाबाहुं भीष्मायोद्यन्तमाहवे ॥

ततो भीष्मः कुरुश्रेष्ठः सिंहवद्विनदन्मुहुः । धनंजयरथं शीघ्रं शरवर्षैरवाकिरत् ॥

क्षणेन स रथस्तस्य सहयः सहसारथिः । शरवर्षेण महता न प्राज्ञायत किंचन ॥

वासुदेवस्त्वसंभ्रान्तो धैर्यमास्थाय सात्वतः । चोदयामास तानश्वान्वितुन्नान्भीष्मसायकैः ॥

ततः पार्थो धनुर्गृह्य दिव्यं जलदनिस्वनम् । पातयामास भीष्मस्य धनुश्छित्त्वा शितैः शरैः ॥

स च्छिन्नधन्वा कौरव्यः पुनरन्यन्महद्धनुः । निमेषान्तरमात्रेण सज्यं चक्रे पिता तव ॥

विचकर्ष ततो दोर्भ्यां धनुर्जलदनिस्वनम् । अथास्य तदपि क्रुद्धश्चिच्छेद धनुरर्जुनः ॥

तस्य तत्पूजयामास लाघवं शंतनोः सुतः । साधु पार्थ महाबाहो साधु कुन्तीसुतेति च ॥

समाभाष्यैनमपरं प्रगृह्य रुचिरं धनुः । मुमोच समरे भीष्मः शरान्पार्थरथं प्रति ॥

अदर्शयद्वासुदेवो हययाने परं बलम् । मोघान्कुर्वञ्शरांस्तस्य मण्डलानि विदर्शयन् ॥

शुशुभाते नरव्याघ्रौ भीष्मपार्थौ शरक्षतौ । गोवृषाविव संरब्धौ विषाणोल्लिखिताङ्कितौ ॥

वासुदेवस्तु संप्रेक्ष्य पार्थस्य मृदुयुद्धताम् । भीष्मं च शरवर्षाणि सृजन्तमनिशं युधि ॥

प्रतपन्तमिवादित्यं मध्यमासाद्य सेनयोः । वरान्वरान्विनिघ्नन्तं पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान् ॥

युगान्तमिव कुर्वाणं भीष्मं यौधिष्ठिरे बले । नामृष्यत महाबाहुर्माधवः परवीरहा ॥

उत्सृज्य रजतप्रख्यान्हयान्पार्थस्य मारिष । क्रुद्धो नाम महायोगी प्रचस्कन्द महारथात् । अभिदुद्राव भीष्मं स भुजप्रहरणो बली ॥

प्रतोदपाणिस्तेजस्वी सिंहवद्विनदन्मुहुः । दारयन्निव पद्भ्यां स जगतीं जगतीश्वरः ॥

क्रोधताम्रेक्षणः कृष्णो जिघांसुरमितद्युतिः । ग्रसन्निव च चेतांसि तावकानां महाहवे ॥

दृष्ट्वा माधवमाक्रन्दे भीष्मायोद्यन्तमाहवे । हतो भीष्मो हतो भीष्म इति तत्र स्म सैनिकाः । क्रोशन्तः प्राद्रवन्सर्वे वासुदेवभयान्नराः ॥

पीतकौशेयसंवीतो मणिश्यामो जनार्दनः । शुशुभे विद्रवन्भीष्मं विद्युन्माली यथाम्बुदः ॥

स सिंह इव मातङ्गं यूथर्षभ इवर्षभम् । अभिदुद्राव तेजस्वी विनदन्यादवर्षभः ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य पुण्डरीकाक्षमाहवे । असंभ्रमं रणे भीष्मो विचकर्ष महद्धनुः । उवाच चैनं गोविन्दमसंभ्रान्तेन चेतसा ॥

एह्येहि पुण्डरीकाक्ष देवदेव नमोऽस्तु ते । मामद्य सात्वतश्रेष्ठ पातयस्व महाहवे ॥

त्वया हि देव संग्रामे हतस्यापि ममानघ । श्रेय एव परं कृष्ण लोकेऽमुष्मिन्निहैव च । संभावितोऽस्मि गोविन्द त्रैलोक्येनाद्य संयुगे ॥

अन्वगेव ततः पार्थस्तमनुद्रुत्य केशवम् । निजग्राह महाबाहुर्बाहुभ्यां परिगृह्य वै ॥

निगृह्यमाणः पार्थेन कृष्णो राजीवलोचनः । जगाम चैनमादाय वेगेन पुरुषोत्तमः ॥

पार्थस्तु विष्टभ्य बलाच्चरणौ परवीरहा । निजघ्राह हृषीकेशं कथंचिद्दशमे पदे ॥

तत एनमुवाचार्तः क्रोधपर्याकुलेक्षणम् । निःश्वसन्तं यथा नागमर्जुनः परवीरहा ॥

निवर्तस्व महाबाहो नानृतं कर्तुमर्हसि । यत्त्वया कथितं पूर्वं न योत्स्यामीति केशव ॥

मिथ्यावादीति लोकस्त्वां कथयिष्यति माधव । ममैष भारः सर्वो हि हनिष्यामि यतव्रतम् ॥

शपे माधव सख्येन सत्येन सुकृतेन च । अन्तं यथा गमिष्यामि शत्रूणां शत्रुकर्शन ॥

अद्यैव पश्य दुर्धर्षं पात्यमानं महाव्रतम् । तारापतिमिवापूर्णमन्तकाले यदृच्छया ॥

माधवस्तु वचः श्रुत्वा फल्गुनस्य महात्मनः । नकिंचिदुक्त्वा सक्रोध आरुरोह रथं पुनः ॥

तौ रथस्थौ नरव्याघ्रौ भीष्मः शांतनवः पुनः । ववर्ष शरवर्षेण मेघो वृष्ट्या यथाचलौ ॥

प्राणांश्चादत्त योधानां पिता देवव्रतस्तव । गभस्तिभिरिवादित्यस्तेजांसि शिशिरात्यये ॥

यथा कुरूणां सैन्यानि बभञ्ज युधि पाण्डवः । तथा पाण्डवसैन्यानि बभञ्ज युधि ते पिता ॥

हतविद्रुतसैन्यास्तु निरुत्साहा विचेतसः । निरीक्षितुं न शेकुस्ते भीष्ममप्रतिमं रणे । मध्यं गतमिवादित्यं प्रतपन्तं स्वतेजसा ॥

ते वध्यमाना भीष्मेण कालेनेव युगक्षये । वीक्षां चक्रुर्महाराज पाण्डवा भयपीडिताः ॥

त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः पङ्कगता इव । पिपीलिका इव क्षुण्णा दुर्बला बलिना रणे ॥

महारथं भारत दुष्प्रधर्षं; शरौघिणं प्रतपन्तं नरेन्द्रान् । भीष्मं न शेकुः प्रतिवीक्षितुं ते; शरार्चिषं सूर्यमिवातपन्तम् ॥

विमृद्नतस्तस्य तु पाण्डुसेना;मस्तं जगामाथ सहस्ररश्मिः । ततो बलानां श्रमकर्शितानां; मनोऽवहारं प्रति संबभूव ॥