Mahābhārata Reader

अथोपगम्य विदुरमपराह्णे जनार्दनः । पितृष्वसारं गोविन्दः सोऽभ्यगच्छदरिंदमः ॥

सा दृष्ट्वा कृष्णमायान्तं प्रसन्नादित्यवर्चसम् । कण्ठे गृहीत्वा प्राक्रोशत्पृथा पार्थाननुस्मरन् ॥

तेषां सत्त्ववतां मध्ये गोविन्दं सहचारिणम् । चिरस्य दृष्ट्वा वार्ष्णेयं बाष्पमाहारयत्पृथा ॥

साब्रवीत्कृष्णमासीनं कृतातिथ्यं युधां पतिम् । बाष्पगद्गदपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ॥

ये ते बाल्यात्प्रभृत्येव गुरुशुश्रूषणे रताः । परस्परस्य सुहृदः संमताः समचेतसः ॥

निकृत्या भ्रंशिता राज्याज्जनार्हा निर्जनं गताः । विनीतक्रोधहर्षाश्च ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ॥

त्यक्त्वा प्रियसुखे पार्था रुदन्तीमपहाय माम् । अहार्षुश्च वनं यान्तः समूलं हृदयं मम ॥

अतदर्हा महात्मानः कथं केशव पाण्डवाः । ऊषुर्महावने तात सिंहव्याघ्रगजाकुले ॥

बाला विहीनाः पित्रा ते मया सततलालिताः । अपश्यन्तः स्वपितरौ कथमूषुर्महावने ॥

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्मृदङ्गैर्वैणवैरपि । पाण्डवाः समबोध्यन्त बाल्यात्प्रभृति केशव ॥

ये स्म वारणशब्देन हयानां हेषितेन च । रथनेमिनिनादैश्च व्यबोध्यन्त सदा गृहे ॥

शङ्खभेरीनिनादेन वेणुवीणानुनादिना । पुण्याहघोषमिश्रेण पूज्यमाना द्विजातिभिः ॥

वस्त्रै रत्नैरलंकारैः पूजयन्तो द्विजन्मनः । गीर्भिर्मङ्गलयुक्ताभिर्ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥

अर्चितैरर्चनार्हैश्च स्तुवद्भिरभिनन्दिताः । प्रासादाग्रेष्वबोध्यन्त राङ्कवाजिनशायिनः ॥

ते नूनं निनदं श्रुत्वा श्वापदानां महावने । न स्मोपयान्ति निद्रां वै अतदर्हा जनार्दन ॥

भेरीमृदङ्गनिनदैः शङ्खवैणवनिस्वनैः । स्त्रीणां गीतनिनादैश्च मधुरैर्मधुसूदन ॥

बन्दिमागधसूतैश्च स्तुवद्भिर्बोधिताः कथम् । महावने व्यबोध्यन्त श्वापदानां रुतेन ते ॥

ह्रीमान्सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामनुकम्पिता । कामद्वेषौ वशे कृत्वा सतां वर्त्मानुवर्तते ॥

अम्बरीषस्य मान्धातुर्ययातेर्नहुषस्य च । भरतस्य दिलीपस्य शिबेरौशीनरस्य च ॥

राजर्षीणां पुराणानां धुरं धत्ते दुरुद्वहाम् । शीलवृत्तोपसंपन्नो धर्मज्ञः सत्यसंगरः ॥

राजा सर्वगुणोपेतस्त्रैलोक्यस्यापि यो भवेत् । अजातशत्रुर्धर्मात्मा शुद्धजाम्बूनदप्रभः ॥

श्रेष्ठः कुरुषु सर्वेषु धर्मतः श्रुतवृत्ततः । प्रियदर्शनो दीर्घभुजः कथं कृष्ण युधिष्ठिरः ॥

यः स नागायुतप्राणो वातरंहा वृकोदरः । अमर्षी पाण्डवो नित्यं प्रियो भ्रातुः प्रियंकरः ॥

कीचकस्य च सज्ञातेर्यो हन्ता मधुसूदन । शूरः क्रोधवशानां च हिडिम्बस्य बकस्य च ॥

पराक्रमे शक्रसमो वायुवेगसमो जवे । महेश्वरसमः क्रोधे भीमः प्रहरतां वरः ॥

क्रोधं बलममर्षं च यो निधाय परंतपः । जितात्मा पाण्डवोऽमर्षी भ्रातुस्तिष्ठति शासने ॥

तेजोराशिं महात्मानं बलौघममितौजसम् । भीमं प्रदर्शनेनापि भीमसेनं जनार्दन । तं ममाचक्ष्व वार्ष्णेय कथमद्य वृकोदरः ॥

आस्ते परिघबाहुः स मध्यमः पाण्डवोऽच्युत । अर्जुनेनार्जुनो यः स कृष्ण बाहुसहस्रिणा । द्विबाहुः स्पर्धते नित्यमतीतेनापि केशव ॥

क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्च बाणशतानि यः । इष्वस्त्रे सदृशो राज्ञः कार्तवीर्यस्य पाण्डवः ॥

तेजसादित्यसदृशो महर्षिप्रतिमो दमे । क्षमया पृथिवीतुल्यो महेन्द्रसमविक्रमः ॥

आधिराज्यं महद्दीप्तं प्रथितं मधुसूदन । आहृतं येन वीर्येण कुरूणां सर्वराजसु ॥

यस्य बाहुबलं घोरं कौरवाः पर्युपासते । स सर्वरथिनां श्रेष्ठः पाण्डवः सत्यविक्रमः ॥

योऽपाश्रयः पाण्डवानां देवानामिव वासवः । स ते भ्राता सखा चैव कथमद्य धनंजयः ॥

दयावान्सर्वभूतेषु ह्रीनिषेधो महास्त्रवित् । मृदुश्च सुकुमारश्च धार्मिकश्च प्रियश्च मे ॥

सहदेवो महेष्वासः शूरः समितिशोभनः । भ्रातॄणां कृष्ण शुश्रूषुर्धर्मार्थकुशलो युवा ॥

सदैव सहदेवस्य भ्रातरो मधुसूदन । वृत्तं कल्याणवृत्तस्य पूजयन्ति महात्मनः ॥

ज्येष्ठापचायिनं वीरं सहदेवं युधां पतिम् । शुश्रूषुं मम वार्ष्णेय माद्रीपुत्रं प्रचक्ष्व मे ॥

सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्च पाण्डवः । भ्रातॄणां कृष्ण सर्वेषां प्रियः प्राणो बहिश्चरः ॥

चित्रयोधी च नकुलो महेष्वासो महाबलः । कच्चित्स कुशली कृष्ण वत्सो मम सुखैधितः ॥

सुखोचितमदुःखार्हं सुकुमारं महारथम् । अपि जातु महाबाहो पश्येयं नकुलं पुनः ॥

पक्ष्मसंपातजे काले नकुलेन विनाकृता । न लभामि सुखं वीर साद्य जीवामि पश्य माम् ॥

सर्वैः पुत्रैः प्रियतमा द्रौपदी मे जनार्दन । कुलीना शीलसंपन्ना सर्वैः समुदिता गुणैः ॥

पुत्रलोकात्पतिलोकान्वृण्वाना सत्यवादिनी । प्रियान्पुत्रान्परित्यज्य पाण्डवानन्वपद्यत ॥

महाभिजनसंपन्ना सर्वकामैः सुपूजिता । ईश्वरी सर्वकल्याणी द्रौपदी कथमच्युत ॥

पतिभिः पञ्चभिः शूरैरग्निकल्पैः प्रहारिभिः । उपपन्ना महेष्वासैर्द्रौपदी दुःखभागिनी ॥

चतुर्दशमिमं वर्षं यन्नापश्यमरिंदम । पुत्राधिभिः परिद्यूनां द्रौपदीं सत्यवादिनीम् ॥

न नूनं कर्मभिः पुण्यैरश्नुते पुरुषः सुखम् । द्रौपदी चेत्तथावृत्ता नाश्नुते सुखमव्ययम् ॥

न प्रियो मम कृष्णाय बीभत्सुर्न युधिष्ठिरः । भीमसेनो यमौ वापि यदपश्यं सभागताम् ॥

न मे दुःखतरं किंचिद्भूतपूर्वं ततोऽधिकम् । यद्द्रौपदीं निवातस्थां श्वशुराणां समीपगाम् ॥

आनायितामनार्येण क्रोधलोभानुवर्तिना । सर्वे प्रैक्षन्त कुरव एकवस्त्रां सभागताम् ॥

तत्रैव धृतराष्ट्रश्च महाराजश्च बाह्लिकः । कृपश्च सोमदत्तश्च निर्विण्णाः कुरवस्तथा ॥

तस्यां संसदि सर्वस्यां क्षत्तारं पूजयाम्यहम् । वृत्तेन हि भवत्यार्यो न धनेन न विद्यया ॥

तस्य कृष्ण महाबुद्धेर्गम्भीरस्य महात्मनः । क्षत्तुः शीलमलंकारो लोकान्विष्टभ्य तिष्ठति ॥

सा शोकार्ता च हृष्टा च दृष्ट्वा गोविन्दमागतम् । नानाविधानि दुःखानि सर्वाण्येवान्वकीर्तयत् ॥

पूर्वैराचरितं यत्तत्कुराजभिररिंदम । अक्षद्यूतं मृगवधः कच्चिदेषां सुखावहम् ॥

तन्मां दहति यत्कृष्णा सभायां कुरुसंनिधौ । धार्तराष्ट्रैः परिक्लिष्टा यथा नकुशलं तथा ॥

निर्वासनं च नगरात्प्रव्रज्या च परंतप । नानाविधानां दुःखानामावासोऽस्मि जनार्दन । अज्ञातचर्या बालानामवरोधश्च केशव ॥

न स्म क्लेशतमं मे स्यात्पुत्रैः सह परंतप । दुर्योधनेन निकृता वर्षमद्य चतुर्दशम् ॥

दुःखादपि सुखं न स्याद्यदि पुण्यफलक्षयः । न मे विशेषो जात्वासीद्धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवैः ॥

तेन सत्येन कृष्ण त्वां हतामित्रं श्रिया वृतम् । अस्माद्विमुक्तं संग्रामात्पश्येयं पाण्डवैः सह । नैव शक्याः पराजेतुं सत्त्वं ह्येषां तथागतम् ॥

पितरं त्वेव गर्हेयं नात्मानं न सुयोधनम् । येनाहं कुन्तिभोजाय धनं धूर्तैरिवार्पिता ॥

बालां मामार्यकस्तुभ्यं क्रीडन्तीं कन्दुहस्तकाम् । अददात्कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने ॥

साहं पित्रा च निकृता श्वशुरैश्च परंतप । अत्यन्तदुःखिता कृष्ण किं जीवितफलं मम ॥

यन्मा वागब्रवीन्नक्तं सूतके सव्यसाचिनः । पुत्रस्ते पृथिवीं जेता यशश्चास्य दिवं स्पृशेत् ॥

हत्वा कुरून्ग्रामजन्ये राज्यं प्राप्य धनंजयः । भ्रातृभिः सह कौन्तेयस्त्रीन्मेधानाहरिष्यति ॥

नाहं तामभ्यसूयामि नमो धर्माय वेधसे । कृष्णाय महते नित्यं धर्मो धारयति प्रजाः ॥

धर्मश्चेदस्ति वार्ष्णेय तथा सत्यं भविष्यति । त्वं चापि तत्तथा कृष्ण सर्वं संपादयिष्यसि ॥

न मां माधव वैधव्यं नार्थनाशो न वैरिता । तथा शोकाय भवति यथा पुत्रैर्विनाभवः ॥

याहं गाण्डीवधन्वानं सर्वशस्त्रभृतां वरम् । धनंजयं न पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥

इदं चतुर्दशं वर्षं यन्नापश्यं युधिष्ठिरम् । धनंजयं च गोविन्द यमौ तं च वृकोदरम् ॥

जीवनाशं प्रनष्टानां श्राद्धं कुर्वन्ति मानवाः । अर्थतस्ते मम मृतास्तेषां चाहं जनार्दन ॥

ब्रूया माधव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । भूयांस्ते हीयते धर्मो मा पुत्रक वृथा कृथाः ॥

पराश्रया वासुदेव या जीवामि धिगस्तु माम् । वृत्तेः कृपणलब्धाया अप्रतिष्ठैव ज्यायसी ॥

अथो धनंजयं ब्रूया नित्योद्युक्तं वृकोदरम् । यदर्थं क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः ॥

अस्मिंश्चेदागते काले कालो वोऽतिक्रमिष्यति । लोकसंभाविताः सन्तः सुनृशंसं करिष्यथ ॥

नृशंसेन च वो युक्तांस्त्यजेयं शाश्वतीः समाः । काले हि समनुप्राप्ते त्यक्तव्यमपि जीवितम् ॥

माद्रीपुत्रौ च वक्तव्यौ क्षत्रधर्मरतौ सदा । विक्रमेणार्जितान्भोगान्वृणीतं जीवितादपि ॥

विक्रमाधिगता ह्यर्थाः क्षत्रधर्मेण जीवतः । मनो मनुष्यस्य सदा प्रीणन्ति पुरुषोत्तम ॥

गत्वा ब्रूहि महाबाहो सर्वशस्त्रभृतां वरम् । अर्जुनं पाण्डवं वीरं द्रौपद्याः पदवीं चर ॥

विदितौ हि तवात्यन्तं क्रुद्धाविव यथान्तकौ । भीमार्जुनौ नयेतां हि देवानपि परां गतिम् ॥

तयोश्चैतदवज्ञानं यत्सा कृष्णा सभां गता । दुःशासनश्च कर्णश्च परुषाण्यभ्यभाषताम् ॥

दुर्योधनो भीमसेनमभ्यगच्छन्मनस्विनम् । पश्यतां कुरुमुख्यानां तस्य द्रक्ष्यति यत्फलम् ॥

न हि वैरं समासाद्य प्रशाम्यति वृकोदरः । सुचिरादपि भीमस्य न हि वैरं प्रशाम्यति । यावदन्तं न नयति शात्रवाञ्शत्रुकर्शनः ॥

न दुःखं राज्यहरणं न च द्यूते पराजयः । प्रव्राजनं च पुत्राणां न मे तद्दुःखकारणम् ॥

यत्तु सा बृहती श्यामा एकवस्त्रा सभां गता । अशृणोत्परुषा वाचस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥

स्त्रीधर्मिणी वरारोहा क्षत्रधर्मरता सदा । नाध्यगच्छत्तथा नाथं कृष्णा नाथवती सती ॥

यस्या मम सपुत्रायास्त्वं नाथो मधुसूदन । रामश्च बलिनां श्रेष्ठः प्रद्युम्नश्च महारथः ॥

साहमेवंविधं दुःखं सहेऽद्य पुरुषोत्तम । भीमे जीवति दुर्धर्षे विजये चापलायिनि ॥

तत आश्वासयामास पुत्राधिभिरभिप्लुताम् । पितृष्वसारं शोचन्तीं शौरिः पार्थसखः पृथाम् ॥

का नु सीमन्तिनी त्वादृग्लोकेष्वस्ति पितृष्वसः । शूरस्य राज्ञो दुहिता आजमीढकुलं गता ॥

महाकुलीना भवती ह्रदाद्ध्रदमिवागता । ईश्वरी सर्वकल्याणी भर्त्रा परमपूजिता ॥

वीरसूर्वीरपत्नी च सर्वैः समुदिता गुणैः । सुखदुःखे महाप्राज्ञे त्वादृशी सोढुमर्हति ॥

निद्रातन्द्री क्रोधहर्षौ क्षुत्पिपासे हिमातपौ । एतानि पार्था निर्जित्य नित्यं वीराः सुखे रताः ॥

त्यक्तग्राम्यसुखाः पार्था नित्यं वीरसुखप्रियाः । न ते स्वल्पेन तुष्येयुर्महोत्साहा महाबलाः ॥

अन्तं धीरा निषेवन्ते मध्यं ग्राम्यसुखप्रियाः । उत्तमांश्च परिक्लेशान्भोगांश्चातीव मानुषान् ॥

अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे । अन्तप्राप्तिं सुखामाहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥

अभिवादयन्ति भवतीं पाण्डवाः सह कृष्णया । आत्मानं च कुशलिनं निवेद्याहुरनामयम् ॥

अरोगान्सर्वसिद्धार्थान्क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पाण्डवान् । ईश्वरान्सर्वलोकस्य हतामित्राञ्श्रिया वृतान् ॥

एवमाश्वासिता कुन्ती प्रत्युवाच जनार्दनम् । पुत्राधिभिरभिध्वस्ता निगृह्याबुद्धिजं तमः ॥

यद्यत्तेषां महाबाहो पथ्यं स्यान्मधुसूदन । यथा यथा त्वं मन्येथाः कुर्याः कृष्ण तथा तथा ॥

अविलोपेन धर्मस्य अनिकृत्या परंतप । प्रभावज्ञास्मि ते कृष्ण सत्यस्याभिजनस्य च ॥

व्यवस्थायां च मित्रेषु बुद्धिविक्रमयोस्तथा । त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं तपो महत् ॥

त्वं त्राता त्वं महद्ब्रह्म त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । यथैवात्थ तथैवैतत्त्वयि सत्यं भविष्यति ॥

तामामन्त्र्य च गोविन्दः कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् । प्रातिष्ठत महाबाहुर्दुर्योधनगृहान्प्रति ॥