Mahābhārata Reader

राघवस्तु ससौमित्रिः सुग्रीवेणाभिपालितः । वसन्माल्यवतः पृष्ठे ददर्श विमलं नभः ॥

स दृष्ट्वा विमले व्योम्नि निर्मलं शशलक्षणम् । ग्रहनक्षत्रताराभिरनुयातममित्रहा ॥

कुमुदोत्पलपद्मानां गन्धमादाय वायुना । महीधरस्थः शीतेन सहसा प्रतिबोधितः ॥

प्रभाते लक्ष्मणं वीरमभ्यभाषत दुर्मनाः । सीतां संस्मृत्य धर्मात्मा रुद्धां राक्षसवेश्मनि ॥

गच्छ लक्ष्मण जानीहि किष्किन्धायां कपीश्वरम् । प्रमत्तं ग्राम्यधर्मेषु कृतघ्नं स्वार्थपण्डितम् ॥

योऽसौ कुलाधमो मूढो मया राज्येऽभिषेचितः । सर्ववानरगोपुच्छा यमृक्षाश्च भजन्ति वै ॥

यदर्थं निहतो वाली मया रघुकुलोद्वह । त्वया सह महाबाहो किष्किन्धोपवने तदा ॥

कृतघ्नं तमहं मन्ये वानरापसदं भुवि । यो मामेवंगतो मूढो न जानीतेऽद्य लक्ष्मण ॥

असौ मन्ये न जानीते समयप्रतिपादनम् । कृतोपकारं मां नूनमवमन्याल्पया धिया ॥

यदि तावदनुद्युक्तः शेते कामसुखात्मकः । नेतव्यो वालिमार्गेण सर्वभूतगतिं त्वया ॥

अथापि घटतेऽस्माकमर्थे वानरपुंगवः । तमादायैहि काकुत्स्थ त्वरावान्भव मा चिरम् ॥

इत्युक्तो लक्ष्मणो भ्रात्रा गुरुवाक्यहिते रतः । प्रतस्थे रुचिरं गृह्य समार्गणगुणं धनुः । किष्किन्धाद्वारमासाद्य प्रविवेशानिवारितः ॥

सक्रोध इति तं मत्वा राजा प्रत्युद्ययौ हरिः । तं सदारो विनीतात्मा सुग्रीवः प्लवगाधिपः । पूजया प्रतिजग्राह प्रीयमाणस्तदर्हया ॥

तमब्रवीद्रामवचः सौमित्रिरकुतोभयः । स तत्सर्वमशेषेण श्रुत्वा प्रह्वः कृताञ्जलिः ॥

सभृत्यदारो राजेन्द्र सुग्रीवो वानराधिपः । इदमाह वचः प्रीतो लक्ष्मणं नरकुञ्जरम् ॥

नास्मि लक्ष्मण दुर्मेधा न कृतघ्नो न निर्घृणः । श्रूयतां यः प्रयत्नो मे सीतापर्येषणे कृतः ॥

दिशः प्रस्थापिताः सर्वे विनीता हरयो मया । सर्वेषां च कृतः कालो मासेनागमनं पुनः ॥

यैरियं सवना साद्रिः सपुरा सागराम्बरा । विचेतव्या मही वीर सग्रामनगराकरा ॥

स मासः पञ्चरात्रेण पूर्णो भवितुमर्हति । ततः श्रोष्यसि रामेण सहितः सुमहत्प्रियम् ॥

इत्युक्तो लक्ष्मणस्तेन वानरेन्द्रेण धीमता । त्यक्त्वा रोषमदीनात्मा सुग्रीवं प्रत्यपूजयत् ॥

स रामं सहसुग्रीवो माल्यवत्पृष्ठमास्थितम् । अभिगम्योदयं तस्य कार्यस्य प्रत्यवेदयत् ॥

इत्येवं वानरेन्द्रास्ते समाजग्मुः सहस्रशः । दिशस्तिस्रो विचित्याथ न तु ये दक्षिणां गताः ॥

आचख्युस्ते तु रामाय महीं सागरमेखलाम् । विचितां न तु वैदेह्या दर्शनं रावणस्य वा ॥

गतास्तु दक्षिणामाशां ये वै वानरपुंगवाः । आशावांस्तेषु काकुत्स्थः प्राणानार्तोऽप्यधारयत् ॥

द्विमासोपरमे काले व्यतीते प्लवगास्ततः । सुग्रीवमभिगम्येदं त्वरिता वाक्यमब्रुवन् ॥

रक्षितं वालिना यत्तत्स्फीतं मधुवनं महत् । त्वया च प्लवगश्रेष्ठ तद्भुङ्क्ते पवनात्मजः ॥

वालिपुत्रोऽङ्गदश्चैव ये चान्ये प्लवगर्षभाः । विचेतुं दक्षिणामाशां राजन्प्रस्थापितास्त्वया ॥

तेषां तं प्रणयं श्रुत्वा मेने स कृतकृत्यताम् । कृतार्थानां हि भृत्यानामेतद्भवति चेष्टितम् ॥

स तद्रामाय मेधावी शशंस प्लवगर्षभः । रामश्चाप्यनुमानेन मेने दृष्टां तु मैथिलीम् ॥

हनूमत्प्रमुखाश्चापि विश्रान्तास्ते प्लवंगमाः । अभिजग्मुर्हरीन्द्रं तं रामलक्ष्मणसंनिधौ ॥

गतिं च मुखवर्णं च दृष्ट्वा रामो हनूमतः । अगमत्प्रत्ययं भूयो दृष्टा सीतेति भारत ॥

हनूमत्प्रमुखास्ते तु वानराः पूर्णमानसाः । प्रणेमुर्विधिवद्रामं सुग्रीवं लक्ष्मणं तथा ॥

तानुवाचागतान्रामः प्रगृह्य सशरं धनुः । अपि मां जीवयिष्यध्वमपि वः कृतकृत्यता ॥

अपि राज्यमयोध्यायां कारयिष्याम्यहं पुनः । निहत्य समरे शत्रूनाहृत्य जनकात्मजाम् ॥

अमोक्षयित्वा वैदेहीमहत्वा च रिपून्रणे । हृतदारोऽवधूतश्च नाहं जीवितुमुत्सहे ॥

इत्युक्तवचनं रामं प्रत्युवाचानिलात्मजः । प्रियमाख्यामि ते राम दृष्टा सा जानकी मया ॥

विचित्य दक्षिणामाशां सपर्वतवनाकराम् । श्रान्ताः काले व्यतीते स्म दृष्टवन्तो महागुहाम् ॥

प्रविशामो वयं तां तु बहुयोजनमायताम् । अन्धकारां सुविपिनां गहनां कीटसेविताम् ॥

गत्वा सुमहदध्वानमादित्यस्य प्रभां ततः । दृष्टवन्तः स्म तत्रैव भवनं दिव्यमन्तरा ॥

मयस्य किल दैत्यस्य तदासीद्वेश्म राघव । तत्र प्रभावती नाम तपोऽतप्यत तापसी ॥

तया दत्तानि भोज्यानि पानानि विविधानि च । भुक्त्वा लब्धबलाः सन्तस्तयोक्तेन पथा ततः ॥

निर्याय तस्मादुद्देशात्पश्यामो लवणाम्भसः । समीपे सह्यमलयौ दर्दुरं च महागिरिम् ॥

ततो मलयमारुह्य पश्यन्तो वरुणालयम् । विषण्णा व्यथिताः खिन्ना निराशा जीविते भृशम् ॥

अनेकशतविस्तीर्णं योजनानां महोदधिम् । तिमिनक्रझषावासं चिन्तयन्तः सुदुःखिताः ॥

तत्रानशनसंकल्पं कृत्वासीना वयं तदा । ततः कथान्ते गृध्रस्य जटायोरभवत्कथा ॥

ततः पर्वतशृङ्गाभं घोररूपं भयावहम् । पक्षिणं दृष्टवन्तः स्म वैनतेयमिवापरम् ॥

सोऽस्मानतर्कयद्भोक्तुमथाभ्येत्य वचोऽब्रवीत् । भोः क एष मम भ्रातुर्जटायोः कुरुते कथाम् ॥

संपातिर्नाम तस्याहं ज्येष्ठो भ्राता खगाधिपः । अन्योन्यस्पर्धयारूढावावामादित्यसंसदम् ॥

ततो दग्धाविमौ पक्षौ न दग्धौ तु जटायुषः । तदा मे चिरदृष्टः स भ्राता गृध्रपतिः प्रियः । निर्दग्धपक्षः पतितो ह्यहमस्मिन्महागिरौ ॥

तस्यैवं वदतोऽस्माभिर्हतो भ्राता निवेदितः । व्यसनं भवतश्चेदं संक्षेपाद्वै निवेदितम् ॥

स संपातिस्तदा राजञ्श्रुत्वा सुमहदप्रियम् । विषण्णचेताः पप्रच्छ पुनरस्मानरिंदम ॥

कः स रामः कथं सीता जटायुश्च कथं हतः । इच्छामि सर्वमेवैतच्छ्रोतुं प्लवगसत्तमाः ॥

तस्याहं सर्वमेवैतं भवतो व्यसनागमम् । प्रायोपवेशने चैव हेतुं विस्तरतोऽब्रुवम् ॥

सोऽस्मानुत्थापयामास वाक्येनानेन पक्षिराट् । रावणो विदितो मह्यं लङ्का चास्य महापुरी ॥

दृष्टा पारे समुद्रस्य त्रिकूटगिरिकन्दरे । भवित्री तत्र वैदेही न मेऽस्त्यत्र विचारणा ॥

इति तस्य वचः श्रुत्वा वयमुत्थाय सत्वराः । सागरप्लवने मन्त्रं मन्त्रयामः परंतप ॥

नाध्यवस्यद्यदा कश्चित्सागरस्य विलङ्घने । ततः पितरमाविश्य पुप्लुवेऽहं महार्णवम् । शतयोजनविस्तीर्णं निहत्य जलराक्षसीम् ॥

तत्र सीता मया दृष्टा रावणान्तःपुरे सती । उपवासतपःशीला भर्तृदर्शनलालसा । जटिला मलदिग्धाङ्गी कृशा दीना तपस्विनी ॥

निमित्तैस्तामहं सीतामुपलभ्य पृथग्विधैः । उपसृत्याब्रुवं चार्यामभिगम्य रहोगताम् ॥

सीते रामस्य दूतोऽहं वानरो मारुतात्मजः । त्वद्दर्शनमभिप्रेप्सुरिह प्राप्तो विहायसा ॥

राजपुत्रौ कुशलिनौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । सर्वशाखामृगेन्द्रेण सुग्रीवेणाभिपालितौ ॥

कुशलं त्वाब्रवीद्रामः सीते सौमित्रिणा सह । सखिभावाच्च सुग्रीवः कुशलं त्वानुपृच्छति ॥

क्षिप्रमेष्यति ते भर्ता सर्वशाखामृगैः सह । प्रत्ययं कुरु मे देवि वानरोऽस्मि न राक्षसः ॥

मुहूर्तमिव च ध्यात्वा सीता मां प्रत्युवाच ह । अवैमि त्वां हनूमन्तमविन्ध्यवचनादहम् ॥

अविन्ध्यो हि महाबाहो राक्षसो वृद्धसंमतः । कथितस्तेन सुग्रीवस्त्वद्विधैः सचिवैर्वृतः ॥

गम्यतामिति चोक्त्वा मां सीता प्रादादिमं मणिम् । धारिता येन वैदेही कालमेतमनिन्दिता ॥

प्रत्ययार्थं कथां चेमां कथयामास जानकी । क्षिप्तामिषीकां काकस्य चित्रकूटे महागिरौ । भवता पुरुषव्याघ्र प्रत्यभिज्ञानकारणात् ॥

श्रावयित्वा तदात्मानं ततो दग्ध्वा च तां पुरीम् । संप्राप्त इति तं रामः प्रियवादिनमर्चयत् ॥