Mahābhārata Reader

वने निवसतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम् । वर्षाण्येकादशातीयुः कृच्छ्रेण भरतर्षभ ॥

फलमूलाशनास्ते हि सुखार्हा दुःखमुत्तमम् । प्राप्तकालमनुध्यान्तः सेहुरुत्तमपूरुषाः ॥

युधिष्ठिरस्तु राजर्षिरात्मकर्मापराधजम् । चिन्तयन्स महाबाहुर्भ्रातॄणां दुःखमुत्तमम् ॥

न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैरिवार्पितैः । दौरात्म्यमनुपश्यंस्तत्काले द्यूतोद्भवस्य हि ॥

संस्मरन्परुषा वाचः सूतपुत्रस्य पाण्डवः । निःश्वासपरमो दीनो बिभ्रत्कोपविषं महत् ॥

अर्जुनो यमजौ चोभौ द्रौपदी च यशस्विनी । स च भीमो महातेजाः सर्वेषामुत्तमो बली । युधिष्ठिरमुदीक्षन्तः सेहुर्दुःखमनुत्तमम् ॥

अवशिष्टमल्पकालं मन्वानाः पुरुषर्षभाः । वपुरन्यदिवाकार्षुरुत्साहामर्षचेष्टितैः ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य व्यासः सत्यवतीसुतः । आजगाम महायोगी पाण्डवानवलोककः ॥

तमागतमभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । प्रत्युद्गम्य महात्मानं प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि ॥

तमासीनमुपासीनः शुश्रूषुर्नियतेन्द्रियः । तोषयन्प्रणिपातेन व्यासं पाण्डवनन्दनः ॥

तानवेक्ष्य कृशान्पौत्रान्वने वन्येन जीवतः । महर्षिरनुकम्पार्थमब्रवीद्बाष्पगद्गदम् ॥

युधिष्ठिर महाबाहो शृणु धर्मभृतां वर । नातप्ततपसः पुत्र प्राप्नुवन्ति महत्सुखम् ॥

सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणोपसेवते । नात्यन्तमसुखं कश्चित्प्राप्नोति पुरुषर्षभ ॥

प्रज्ञावांस्त्वेव पुरुषः संयुक्तः परया धिया । उदयास्तमयज्ञो हि न शोचति न हृष्यति ॥

सुखमापतितं सेवेद्दुःखमापतितं सहेत् । कालप्राप्तमुपासीत सस्यानामिव कर्षकः ॥

तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत् । नासाध्यं तपसः किंचिदिति बुध्यस्व भारत ॥

सत्यमार्जवमक्रोधः संविभागो दमः शमः । अनसूयाविहिंसा च शौचमिन्द्रियसंयमः । साधनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥

अधर्मरुचयो मूढास्तिर्यग्गतिपरायणाः । कृच्छ्रां योनिमनुप्राप्य न सुखं विन्दते जनाः ॥

इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते । तस्माच्छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च ॥

यथाशक्ति प्रयच्छेच्च संपूज्याभिप्रणम्य च । काले पात्रे च हृष्टात्मा राजन्विगतमत्सरः ॥

सत्यवादी लभेतायुरनायासमथार्जवी । अक्रोधनोऽनसूयश्च निर्वृतिं लभते पराम् ॥

दान्तः शमपरः शश्वत्परिक्लेशं न विन्दति । न च तप्यति दान्तात्मा दृष्ट्वा परगतां श्रियम् ॥

संविभक्ता च दाता च भोगवान्सुखवान्नरः । भवत्यहिंसकश्चैव परमारोग्यमश्नुते ॥

मान्यान्मानयिता जन्म कुले महति विन्दति । व्यसनैर्न तु संयोगं प्राप्नोति विजितेन्द्रियः ॥

शुभानुशयबुद्धिर्हि संयुक्तः कालधर्मणा । प्रादुर्भवति तद्योगात्कल्याणमतिरेव सः ॥

भगवन्दानधर्माणां तपसो वा महामुने । किं स्विद्बहुगुणं प्रेत्य किं वा दुष्करमुच्यते ॥

दानान्न दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन । अर्थे हि महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते ॥

परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थं हि महाहवम् । प्रविशन्ति नरा वीराः समुद्रमटवीं तथा ॥

कृषिगोरक्ष्यमित्येके प्रतिपद्यन्ति मानवाः । पुरुषाः प्रेष्यतामेके निर्गच्छन्ति धनार्थिनः ॥

तस्य दुःखार्जितस्यैवं परित्यागः सुदुष्करः । न दुष्करतरं दानात्तस्माद्दानं मतं मम ॥

विशेषस्त्वत्र विज्ञेयो न्यायेनोपार्जितं धनम् । पात्रे देशे च काले च साधुभ्यः प्रतिपादयेत् ॥

अन्यायसमुपात्तेन दानधर्मो धनेन यः । क्रियते न स कर्तारं त्रायते महतो भयात् ॥

पात्रे दानं स्वल्पमपि काले दत्तं युधिष्ठिर । मनसा सुविशुद्धेन प्रेत्यानन्तफलं स्मृतम् ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । व्रीहिद्रोणपरित्यागाद्यत्फलं प्राप मुद्गलः ॥