Mahābhārata Reader

एवमुक्तः स विप्रस्तु धर्मव्याधेन भारत । कथामकथयद्भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम् ॥

महाभूतानि यान्याहुः पञ्च धर्मविदां वर । एकैकस्य गुणान्सम्यक्पञ्चानामपि मे वद ॥

भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाशमेव च । गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान् ॥

भूमिः पञ्चगुणा ब्रह्मन्नुदकं च चतुर्गुणम् । गुणास्त्रयस्तेजसि च त्रयश्चाकाशवातयोः ॥

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः । एते गुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः ॥

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि द्विजोत्तम । अपामेते गुणा ब्रह्मन्कीर्तितास्तव सुव्रत ॥

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः । शब्दः स्पर्शश्च वायौ तु शब्द आकाश एव च ॥

एते पञ्चदश ब्रह्मन्गुणा भूतेषु पञ्चसु । वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः । अन्योन्यं नातिवर्तन्ते संपच्च भवति द्विज ॥

यदा तु विषमीभावमाचरन्ति चराचराः । तदा देही देहमन्यं व्यतिरोहति कालतः ॥

आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः । तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः । यैरावृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥

इन्द्रियैः सृज्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्मृतम् । अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ॥

यथास्वं ग्राहकान्येषां शब्दादीनामिमानि तु । इन्द्रियाणि यदा देही धारयन्निह तप्यते ॥

लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति । परावरज्ञः सक्तः सन्सर्वभूतानि पश्यति ॥

पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा । ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ॥

ज्ञानमूलात्मकं क्लेशमतिवृत्तस्य मोहजम् । लोको बुद्धिप्रकाशेन ज्ञेयमार्गेण दृश्यते ॥

अनादिनिधनं जन्तुमात्मयोनिं सदाव्ययम् । अनौपम्यममूर्तं च भगवानाह बुद्धिमान् । तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां विप्रानुपृच्छसि ॥

इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत्स्वर्गनरकावुभौ । निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥

एष योगविधिः कृत्स्नो यावदिन्द्रियधारणम् । एतन्मूलं हि तपसः कृत्स्नस्य नरकस्य च ॥

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमृच्छत्यसंशयम् । संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिमवाप्नुते ॥

षण्णामात्मनि नित्यानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति । न स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः ॥

रथः शरीरं पुरुषस्य दृष्ट;मात्मा नियन्तेन्द्रियाण्याहुरश्वान् । तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वै;र्दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः ॥

षण्णामात्मनि नित्यानामिन्द्रियाणां प्रमाथिनाम् । यो धीरो धारयेद्रश्मीन्स स्यात्परमसारथिः ॥

इन्द्रियाणां प्रसृष्टानां हयानामिव वर्त्मसु । धृतिं कुर्वीत सारथ्ये धृत्या तानि जयेद्ध्रुवम् ॥

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते । तदस्य हरते बुद्धिं नावं वायुरिवाम्भसि ॥

येषु विप्रतिपद्यन्ते षट्सु मोहात्फलागमे । तेष्वध्यवसिताध्यायी विन्दते ध्यानजं फलम् ॥