Mahābhārata Reader

निवर्तमानेन मया महद्दृष्टं ततोऽपरम् । पुरं कामचरं दिव्यं पावकार्कसमप्रभम् ॥

द्रुमै रत्नमयैश्चैत्रैर्भास्वरैश्च पतत्रिभिः । पौलोमैः कालकेयैश्च नित्यहृष्टैरधिष्ठितम् ॥

गोपुराट्टालकोपेतं चतुर्द्वारं दुरासदम् । सर्वरत्नमयं दिव्यमद्भुतोपमदर्शनम् । द्रुमैः पुष्पफलोपेतैर्दिव्यरत्नमयैर्वृतम् ॥

तथा पतत्रिभिर्दिव्यैरुपेतं सुमनोहरैः । असुरैर्नित्यमुदितैः शूलर्ष्टिमुसलायुधैः । चापमुद्गरहस्तैश्च स्रग्विभिः सर्वतो वृतम् ॥

तदहं प्रेक्ष्य दैत्यानां पुरमद्भुतदर्शनम् । अपृच्छं मातलिं राजन्किमिदं दृश्यतेति वै ॥

पुलोमा नाम दैतेयी कालका च महासुरी । दिव्यं वर्षसहस्रं ते चेरतुः परमं तपः । तपसोऽन्ते ततस्ताभ्यां स्वयम्भूरददाद्वरम् ॥

अगृह्णीतां वरं ते तु सुतानामल्पदुःखताम् । अवध्यतां च राजेन्द्र सुरराक्षसपन्नगैः ॥

रमणीयं पुरं चेदं खचरं सुकृतप्रभम् । सर्वरत्नैः समुदितं दुर्धर्षममरैरपि । सयक्षगन्धर्वगणैः पन्नगासुरराक्षसैः ॥

सर्वकामगुणोपेतं वीतशोकमनामयम् । ब्रह्मणा भरतश्रेष्ठ कालकेयकृते कृतम् ॥

तदेतत्खचरं दिव्यं चरत्यमरवर्जितम् । पौलोमाध्युषितं वीर कालकेयैश्च दानवैः ॥

हिरण्यपुरमित्येतत्ख्यायते नगरं महत् । रक्षितं कालकेयैश्च पौलोमैश्च महासुरैः ॥

त एते मुदिता नित्यमवध्याः सर्वदैवतैः । निवसन्त्यत्र राजेन्द्र गतोद्वेगा निरुत्सुकाः । मानुषो मृत्युरेतेषां निर्दिष्टो ब्रह्मणा पुरा ॥

सुरासुरैरवध्यांस्तानहं ज्ञात्वा ततः प्रभो । अब्रुवं मातलिं हृष्टो याह्येतत्पुरमञ्जसा ॥

त्रिदशेशद्विषो यावत्क्षयमस्त्रैर्नयाम्यहम् । न कथंचिद्धि मे पापा न वध्या ये सुरद्विषः ॥

उवाह मां ततः शीघ्रं हिरण्यपुरमन्तिकात् । रथेन तेन दिव्येन हरियुक्तेन मातलिः ॥

ते मामालक्ष्य दैतेया विचित्राभरणाम्बराः । समुत्पेतुर्महावेगा रथानास्थाय दंशिताः ॥

ततो नालीकनाराचैर्भल्लशक्त्यृष्टितोमरैः । अभ्यघ्नन्दानवेन्द्रा मां क्रुद्धास्तीव्रपराक्रमाः ॥

तदहं चास्त्रवर्षेण महता प्रत्यवारयम् । शस्त्रवर्षं महद्राजन्विद्याबलमुपाश्रितः ॥

व्यामोहयं च तान्सर्वान्रथमार्गैश्चरन्रणे । तेऽन्योन्यमभिसंमूढाः पातयन्ति स्म दानवाः ॥

तेषामहं विमूढानामन्योन्यमभिधावताम् । शिरांसि विशिखैर्दीप्तैर्व्यहरं शतसंघशः ॥

ते वध्यमाना दैतेयाः पुरमास्थाय तत्पुनः । खमुत्पेतुः सनगरा मायामास्थाय दानवीम् ॥

ततोऽहं शरवर्षेण महता प्रत्यवारयम् । मार्गमावृत्य दैत्यानां गतिं चैषामवारयम् ॥

तत्पुरं खचरं दिव्यं कामगं दिव्यवर्चसम् । दैतेयैर्वरदानेन धार्यते स्म यथासुखम् ॥

अन्तर्भूमौ निपतितं पुनरूर्ध्वं प्रतिष्ठते । पुनस्तिर्यक्प्रयात्याशु पुनरप्सु निमज्जति ॥

अमरावतिसंकाशं पुरं कामगमं तु तत् । अहमस्त्रैर्बहुविधैः प्रत्यगृह्णं नराधिप ॥

ततोऽहं शरजालेन दिव्यास्त्रमुदितेन च । न्यगृह्णं सह दैतेयैस्तत्पुरं भरतर्षभ ॥

विक्षतं चायसैर्बाणैर्मत्प्रयुक्तैरजिह्मगैः । महीमभ्यपतद्राजन्प्रभग्नं पुरमासुरम् ॥

ते वध्यमाना मद्बाणैर्वज्रवेगैरयस्मयैः । पर्यभ्रमन्त वै राजन्नसुराः कालचोदिताः ॥

ततो मातलिरप्याशु पुरस्तान्निपतन्निव । महीमवातरत्क्षिप्रं रथेनादित्यवर्चसा ॥

ततो रथसहस्राणि षष्टिस्तेषाममर्षिणाम् । युयुत्सूनां मया सार्धं पर्यवर्तन्त भारत ॥

तानहं निशितैर्बाणैर्व्यधमं गार्ध्रवाजितैः । ते युद्धे संन्यवर्तन्त समुद्रस्य यथोर्मयः ॥

नेमे शक्या मानुषेण युद्धेनेति प्रचिन्त्य वै । ततोऽहमानुपूर्व्येण सर्वाण्यस्त्राण्ययोजयम् ॥

ततस्तानि सहस्राणि रथानां चित्रयोधिनाम् । अस्त्राणि मम दिव्यानि प्रत्यघ्नञ्शनकैरिव ॥

रथमार्गान्विचित्रांस्ते विचरन्तो महारथाः । प्रत्यदृश्यन्त संग्रामे शतशोऽथ सहस्रशः ॥

विचित्रमुकुटापीडा विचित्रकवचध्वजाः । विचित्राभरणाश्चैव नन्दयन्तीव मे मनः ॥

अहं तु शरवर्षैस्तानस्त्रप्रमुदितै रणे । नाशक्नुवं पीडयितुं ते तु मां पर्यपीडयन् ॥

तैः पीड्यमानो बहुभिः कृतास्त्रैः कुशलैर्युधि । व्यथितोऽस्मि महायुद्धे भयं चागान्महन्मम ॥

ततोऽहं देवदेवाय रुद्राय प्रणतो रणे । स्वस्ति भूतेभ्य इत्युक्त्वा महास्त्रं समयोजयम् । यत्तद्रौद्रमिति ख्यातं सर्वामित्रविनाशनम् ॥

ततोऽपश्यं त्रिशिरसं पुरुषं नवलोचनम् । त्रिमुखं षड्भुजं दीप्तमर्कज्वलनमूर्धजम् । लेलिहानैर्महानागैः कृतशीर्षममित्रहन् ॥

विभीस्ततस्तदस्त्रं तु घोरं रौद्रं सनातनम् । दृष्ट्वा गाण्डीवसंयोगमानीय भरतर्षभ ॥

नमस्कृत्वा त्रिनेत्राय शर्वायामिततेजसे । मुक्तवान्दानवेन्द्राणां पराभावाय भारत ॥

मुक्तमात्रे ततस्तस्मिन्रूपाण्यासन्सहस्रशः । मृगाणामथ सिंहानां व्याघ्राणां च विशां पते । ऋक्षाणां महिषाणां च पन्नगानां तथा गवाम् ॥

गजानां सृमराणां च शरभाणां च सर्वशः । ऋषभाणां वराहाणां मार्जाराणां तथैव च । शालावृकाणां प्रेतानां भुरुण्डानां च सर्वशः ॥

गृध्राणां गरुडानां च मकराणां तथैव च । पिशाचानां सयक्षाणां तथैव च सुरद्विषाम् ॥

गुह्यकानां च संग्रामे नैरृतानां तथैव च । झषाणां गजवक्त्राणामुलूकानां तथैव च ॥

मीनकूर्मसमूहानां नानाशस्त्रासिपाणिनाम् । तथैव यातु धानानां गदामुद्गरधारिणाम् ॥

एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्नानारूपधरैस्तथा । सर्वमासीज्जगद्व्याप्तं तस्मिन्नस्त्रे विसर्जिते ॥

त्रिशिरोभिश्चतुर्दंष्ट्रैश्चतुरास्यैश्चतुर्भुजैः । अनेकरूपसंयुक्तैर्मांसमेदोवसाशिभिः । अभीक्ष्णं वध्यमानास्ते दानवा ये समागताः ॥

अर्कज्वलनतेजोभिर्वज्राशनिसमप्रभैः । अद्रिसारमयैश्चान्यैर्बाणैररिविदारणैः । न्यहनं दानवान्सर्वान्मुहूर्तेनैव भारत ॥

गाण्डीवास्त्रप्रणुन्नांस्तान्गतासून्नभसश्च्युतान् । दृष्ट्वाहं प्राणमं भूयस्त्रिपुरघ्नाय वेधसे ॥

तथा रौद्रास्त्रनिष्पिष्टान्दिव्याभरणभूषितान् । निशाम्य परमं हर्षमगमद्देवसारथिः ॥

तदसह्यं कृतं कर्म देवैरपि दुरासदम् । दृष्ट्वा मां पूजयामास मातलिः शक्रसारथिः ॥

उवाच चेदं वचनं प्रीयमाणः कृताञ्जलिः । सुरासुरैरसह्यं हि कर्म यत्साधितं त्वया । न ह्येतत्संयुगे कर्तुमपि शक्तः सुरेश्वरः ॥

सुरासुरैरवध्यं हि पुरमेतत्खगं महत् । त्वया विमथितं वीर स्ववीर्यास्त्रतपोबलात् ॥

विध्वस्तेऽथ पुरे तस्मिन्दानवेषु हतेषु च । विनदन्त्यः स्त्रियः सर्वा निष्पेतुर्नगराद्बहिः ॥

प्रकीर्णकेश्यो व्यथिताः कुरर्य इव दुःखिताः । पेतुः पुत्रान्पितॄन्भ्रातॄञ्शोचमाना महीतले ॥

रुदन्त्यो दीनकण्ठ्यस्ता विनदन्त्यो हतेश्वराः । उरांसि पाणिभिर्घ्नन्त्यः प्रस्रस्तस्रग्विभूषणाः ॥

तच्छोकयुक्तमश्रीकं दुःखदैन्यसमाहतम् । न बभौ दानवपुरं हतत्विट्कं हतेश्वरम् ॥

गन्धर्वनगराकारं हतनागमिव ह्रदम् । शुष्कवृक्षमिवारण्यमदृश्यमभवत्पुरम् ॥

मां तु संहृष्टमनसं क्षिप्रं मातलिरानयत् । देवराजस्य भवनं कृतकर्माणमाहवात् ॥

हिरण्यपुरमारुज्य निहत्य च महासुरान् । निवातकवचांश्चैव ततोऽहं शक्रमागमम् ॥

मम कर्म च देवेन्द्रं मातलिर्विस्तरेण तत् । सर्वं विश्रावयामास यथा भूतं महाद्युते ॥

हिरण्यपुरघातं च मायानां च निवारणम् । निवातकवचानां च वधं संख्ये महौजसाम् ॥

तच्छ्रुत्वा भगवान्प्रीतः सहस्राक्षः पुरंदरः । मरुद्भिः सहितः श्रीमान्साधु साध्वित्यथाब्रवीत् ॥

ततो मां देवराजो वै समाश्वास्य पुनः पुनः । अब्रवीद्विबुधैः सार्धमिदं सुमधुरं वचः ॥

अतिदेवासुरं कर्म कृतमेतत्त्वया रणे । गुर्वर्थश्च महान्पार्थ कृतः शत्रून्घ्नता मम ॥

एवमेव सदा भाव्यं स्थिरेणाजौ धनंजय । असंमूढेन चास्त्राणां कर्तव्यं प्रतिपादनम् ॥

अविषह्यो रणे हि त्वं देवदानवराक्षसैः । सयक्षासुरगन्धर्वैः सपक्षिगणपन्नगैः ॥

वसुधां चापि कौन्तेय त्वद्बाहुबलनिर्जिताम् । पालयिष्यति धर्मात्मा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥