Mahābhārata Reader

एवमुक्तो महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान् । प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानसः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् ॥

मया धन्यतरो नास्ति यदार्यं दृष्टवानहम् । अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्च तव दर्शनात् ॥

एवं तु कृतमिच्छामि त्वयार्याद्य प्रियं मम । यत्ते तदासीत्प्लवतः सागरं मकरालयम् । रूपमप्रतिमं वीर तदिच्छामि निरीक्षितुम् ॥

एवं तुष्टो भविष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वचः । एवमुक्तः स तेजस्वी प्रहस्य हरिरब्रवीत् ॥

न तच्छक्यं त्वया द्रष्टुं रूपं नान्येन केनचित् । कालावस्था तदा ह्यन्या वर्तते सा न सांप्रतम् ॥

अन्यः कृतयुगे कालस्त्रेतायां द्वापरेऽपरः । अयं प्रध्वंसनः कालो नाद्य तद्रूपमस्ति मे ॥

भूमिर्नद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवा महर्षयः । कालं समनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे । बलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्युद्भवन्ति च ॥

तदलं तव तद्रूपं द्रष्टुं कुरुकुलोद्वह । युगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रमः ॥

युगसंख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगे युगे । धर्मकामार्थभावांश्च वर्ष्म वीर्यं भवाभवौ ॥

कृतं नाम युगं तात यत्र धर्मः सनातनः । कृतमेव न कर्तव्यं तस्मिन्काले युगोत्तमे ॥

न तत्र धर्माः सीदन्ति न क्षीयन्ते च वै प्रजाः । ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम् ॥

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः । नासन्कृतयुगे तात तदा न क्रयविक्रयाः ॥

न सामयजुऋग्वर्णाः क्रिया नासीच्च मानवी । अभिध्याय फलं तत्र धर्मः संन्यास एव च ॥

न तस्मिन्युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षयः । नासूया नापि रुदितं न दर्पो नापि पैशुनम् ॥

न विग्रहः कुतस्तन्द्री न द्वेषो नापि वैकृतम् । न भयं न च संतापो न चेर्ष्या न च मत्सरः ॥

ततः परमकं ब्रह्म या गतिर्योगिनां परा । आत्मा च सर्वभूतानां शुक्लो नारायणस्तदा ॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः । कृते युगे समभवन्स्वकर्मनिरताः प्रजाः ॥

समाश्रमं समाचारं समज्ञानमतीबलम् । तदा हि समकर्माणो वर्णा धर्मानवाप्नुवन् ॥

एकवेदसमायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रियाः । पृथग्धर्मास्त्वेकवेदा धर्ममेकमनुव्रताः ॥

चातुराश्रम्ययुक्तेन कर्मणा कालयोगिना । अकामफलसंयोगात्प्राप्नुवन्ति परां गतिम् ॥

आत्मयोगसमायुक्तो धर्मोऽयं कृतलक्षणः । कृते युगे चतुष्पादश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतः ॥

एतत्कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम् । त्रेतामपि निबोध त्वं यस्मिन्सत्रं प्रवर्तते ॥

पादेन ह्रसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतः । सत्यप्रवृत्ताश्च नराः क्रियाधर्मपरायणाः ॥

ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश्च विविधाः क्रियाः । त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोदयाः ॥

प्रचलन्ति न वै धर्मात्तपोदानपरायणाः । स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो जनास्त्रेतायुगेऽभवन् ॥

द्वापरेऽपि युगे धर्मो द्विभागोनः प्रवर्तते । विष्णुर्वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च ॥

ततोऽन्ये च चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथापरे । द्विवेदाश्चैकवेदाश्चाप्यनृचश्च तथापरे ॥

एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया । तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा ॥

एकवेदस्य चाज्ञानाद्वेदास्ते बहवः कृताः । सत्यस्य चेह विभ्रंशात्सत्ये कश्चिदवस्थितः ॥

सत्यात्प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवोऽभवन् । कामाश्चोपद्रवाश्चैव तदा दैवतकारिताः ॥

यैरर्द्यमानाः सुभृशं तपस्तप्यन्ति मानवाः । कामकामाः स्वर्गकामा यज्ञांस्तन्वन्ति चापरे ॥

एवं द्वापरमासाद्य प्रजाः क्षीयन्त्यधर्मतः । पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः ॥

तामसं युगमासाद्य कृष्णो भवति केशवः । वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास्तथा ॥

ईतयो व्याधयस्तन्द्री दोषाः क्रोधादयस्तथा । उपद्रवाश्च वर्तन्ते आधयो व्याधयस्तथा ॥

युगेष्वावर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुनः । धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुनः ॥

लोके क्षीणे क्षयं यान्ति भावा लोकप्रवर्तकाः । युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते ॥

एतत्कलियुगं नाम अचिराद्यत्प्रवर्तते । युगानुवर्तनं त्वेतत्कुर्वन्ति चिरजीविनः ॥

यच्च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम । अनर्थकेषु को भावः पुरुषस्य विजानतः ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । युगसंख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्नुहि गम्यताम् ॥