Mahābhārata Reader

पुरा देवयुगे राजन्नादित्यो भगवान्दिवः । आगच्छन्मानुषं लोकं दिदृक्षुर्विगतक्लमः ॥

चरन्मानुषरूपेण सभां दृष्ट्वा स्वयंभुवः । सभामकथयन्मह्यं ब्राह्मीं तत्त्वेन पाण्डव ॥

अप्रमेयप्रभां दिव्यां मानसीं भरतर्षभ । अनिर्देश्यां प्रभावेन सर्वभूतमनोरमाम् ॥

श्रुत्वा गुणानहं तस्याः सभायाः पाण्डुनन्दन । दर्शनेप्सुस्तथा राजन्नादित्यमहमब्रुवम् ॥

भगवन्द्रष्टुमिच्छामि पितामहसभामहम् । येन सा तपसा शक्या कर्मणा वापि गोपते ॥

औषधैर्वा तथा युक्तैरुत वा मायया यया । तन्ममाचक्ष्व भगवन्पश्येयं तां सभां कथम् ॥

ततः स भगवान्सूर्यो मामुपादाय वीर्यवान् । अगच्छत्तां सभां ब्राह्मीं विपापां विगतक्लमाम् ॥

एवंरूपेति सा शक्या न निर्देष्टुं जनाधिप । क्षणेन हि बिभर्त्यन्यदनिर्देश्यं वपुस्तथा ॥

न वेद परिमाणं वा संस्थानं वापि भारत । न च रूपं मया तादृग्दृष्टपूर्वं कदाचन ॥

सुसुखा सा सभा राजन्न शीता न च घर्मदा । न क्षुत्पिपासे न ग्लानिं प्राप्य तां प्राप्नुवन्त्युत ॥

नानारूपैरिव कृता सुविचित्रैः सुभास्वरैः । स्तम्भैर्न च धृता सा तु शाश्वती न च सा क्षरा ॥

अति चन्द्रं च सूर्यं च शिखिनं च स्वयंप्रभा । दीप्यते नाकपृष्ठस्था भासयन्तीव भास्करम् ॥

तस्यां स भगवानास्ते विदधद्देवमायया । स्वयमेकोऽनिशं राजँल्लोकाँल्लोकपितामहः ॥

उपतिष्ठन्ति चाप्येनं प्रजानां पतयः प्रभुम् । दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिः कश्यपस्तथा ॥

भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमश्च तथाङ्गिराः । मनोऽन्तरिक्षं विद्याश्च वायुस्तेजो जलं मही ॥

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च भारत । प्रकृतिश्च विकारश्च यच्चान्यत्कारणं भुवः ॥

चन्द्रमाः सह नक्षत्रैरादित्यश्च गभस्तिमान् । वायवः क्रतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च ॥

एते चान्ये च बहवः स्वयंभुवमुपस्थिताः । अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तपो दमः ॥

आयान्ति तस्यां सहिता गन्धर्वाप्सरसस्तथा । विंशतिः सप्त चैवान्ये लोकपालाश्च सर्वशः ॥

शुक्रो बृहस्पतिश्चैव बुधोऽङ्गारक एव च । शनैश्चरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे तथैव च ॥

मन्त्रो रथंतरश्चैव हरिमान्वसुमानपि । आदित्याः साधिराजानो नानाद्वंद्वैरुदाहृताः ॥

मरुतो विश्वकर्मा च वसवश्चैव भारत । तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ ॥

ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदश्च पाण्डव । अथर्ववेदश्च तथा पर्वाणि च विशां पते ॥

इतिहासोपवेदाश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः । ग्रहा यज्ञाश्च सोमश्च दैवतानि च सर्वशः ॥

सावित्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा । मेधा धृतिः श्रुतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः क्षमा ॥

सामानि स्तुतिशस्त्राणि गाथाश्च विविधास्तथा । भाष्याणि तर्कयुक्तानि देहवन्ति विशां पते ॥

क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिवा रात्रिस्तथैव च । अर्धमासाश्च मासाश्च ऋतवः षट्च भारत ॥

संवत्सराः पञ्चयुगमहोरात्राश्चतुर्विधाः । कालचक्रं च यद्दिव्यं नित्यमक्षयमव्ययम् ॥

अदितिर्दितिर्दनुश्चैव सुरसा विनता इरा । कालका सुरभिर्देवी सरमा चाथ गौतमी ॥

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चाश्विनावपि । विश्वेदेवाश्च साध्याश्च पितरश्च मनोजवाः ॥

राक्षसाश्च पिशाचाश्च दानवा गुह्यकास्तथा । सुपर्णनागपशवः पितामहमुपासते ॥

देवो नारायणस्तस्यां तथा देवर्षयश्च ये । ऋषयो वालखिल्याश्च योनिजायोनिजास्तथा ॥

यच्च किंचित्त्रिलोकेऽस्मिन्दृश्यते स्थाणुजङ्गमम् । सर्वं तस्यां मया दृष्टं तद्विद्धि मनुजाधिप ॥

अष्टाशीतिसहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम् । प्रजावतां च पञ्चाशदृषीणामपि पाण्डव ॥

ते स्म तत्र यथाकामं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः । प्रणम्य शिरसा तस्मै प्रतियान्ति यथागतम् ॥

अतिथीनागतान्देवान्दैत्यान्नागान्मुनींस्तथा । यक्षान्सुपर्णान्कालेयान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥

महाभागानमितधीर्ब्रह्मा लोकपितामहः । दयावान्सर्वभूतेषु यथार्हं प्रतिपद्यते ॥

प्रतिगृह्य च विश्वात्मा स्वयंभूरमितप्रभः । सान्त्वमानार्थसंभोगैर्युनक्ति मनुजाधिप ॥

तथा तैरुपयातैश्च प्रतियातैश्च भारत । आकुला सा सभा तात भवति स्म सुखप्रदा ॥

सर्वतेजोमयी दिव्या ब्रह्मर्षिगणसेविता । ब्राह्म्या श्रिया दीप्यमाना शुशुभे विगतक्लमा ॥

सा सभा तादृशी दृष्टा सर्वलोकेषु दुर्लभा । सभेयं राजशार्दूल मनुष्येषु यथा तव ॥

एता मया दृष्टपूर्वाः सभा देवेषु पाण्डव । तवेयं मानुषे लोके सर्वश्रेष्ठतमा सभा ॥

प्रायशो राजलोकस्ते कथितो वदतां वर । वैवस्वतसभायां तु यथा वदसि वै प्रभो ॥

वरुणस्य सभायां तु नागास्ते कथिता विभो । दैत्येन्द्राश्चैव भूयिष्ठाः सरितः सागरास्तथा ॥

तथा धनपतेर्यक्षा गुह्यका राक्षसास्तथा । गन्धर्वाप्सरसश्चैव भगवांश्च वृषध्वजः ॥

पितामहसभायां तु कथितास्ते महर्षयः । सर्वदेवनिकायाश्च सर्वशास्त्राणि चैव हि ॥

शतक्रतुसभायां तु देवाः संकीर्तिता मुने । उद्देशतश्च गन्धर्वा विविधाश्च महर्षयः ॥

एक एव तु राजर्षिर्हरिश्चन्द्रो महामुने । कथितस्ते सभानित्यो देवेन्द्रस्य महात्मनः ॥

किं कर्म तेनाचरितं तपो वा नियतव्रतम् । येनासौ सह शक्रेण स्पर्धते स्म महायशाः ॥

पितृलोकगतश्चापि त्वया विप्र पिता मम । दृष्टः पाण्डुर्महाभागः कथं चासि समागतः ॥

किमुक्तवांश्च भगवन्नेतदिच्छामि वेदितुम् । त्वत्तः श्रोतुमहं सर्वं परं कौतूहलं हि मे ॥

यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र हरिश्चन्द्रं प्रति प्रभो । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि माहात्म्यं तस्य धीमतः ॥

स राजा बलवानासीत्सम्राट्सर्वमहीक्षिताम् । तस्य सर्वे महीपालाः शासनावनताः स्थिताः ॥

तेनैकं रथमास्थाय जैत्रं हेमविभूषितम् । शस्त्रप्रतापेन जिता द्वीपाः सप्त नरेश्वर ॥

स विजित्य महीं सर्वां सशैलवनकाननाम् । आजहार महाराज राजसूयं महाक्रतुम् ॥

तस्य सर्वे महीपाला धनान्याजह्रुराज्ञया । द्विजानां परिवेष्टारस्तस्मिन्यज्ञे च तेऽभवन् ॥

प्रादाच्च द्रविणं प्रीत्या याजकानां नरेश्वरः । यथोक्तं तत्र तैस्तस्मिंस्ततः पञ्चगुणाधिकम् ॥

अतर्पयच्च विविधैर्वसुभिर्ब्राह्मणांस्तथा । प्रासर्पकाले संप्राप्ते नानादिग्भ्यः समागतान् ॥

भक्ष्यैर्भोज्यैश्च विविधैर्यथाकामपुरस्कृतैः । रत्नौघतर्पितैस्तुष्टैर्द्विजैश्च समुदाहृतम् । तेजस्वी च यशस्वी च नृपेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत् ॥

एतस्मात्कारणात्पार्थ हरिश्चन्द्रो विराजते । तेभ्यो राजसहस्रेभ्यस्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥

समाप्य च हरिश्चन्द्रो महायज्ञं प्रतापवान् । अभिषिक्तः स शुशुभे साम्राज्येन नराधिप ॥

ये चान्येऽपि महीपाला राजसूयं महाक्रतुम् । यजन्ते ते महेन्द्रेण मोदन्ते सह भारत ॥

ये चापि निधनं प्राप्ताः संग्रामेष्वपलायिनः । ते तत्सदः समासाद्य मोदन्ते भरतर्षभ ॥

तपसा ये च तीव्रेण त्यजन्तीह कलेवरम् । तेऽपि तत्स्थानमासाद्य श्रीमन्तो भान्ति नित्यशः ॥

पिता च त्वाह कौन्तेय पाण्डुः कौरवनन्दनः । हरिश्चन्द्रे श्रियं दृष्ट्वा नृपतौ जातविस्मयः ॥

समर्थोऽसि महीं जेतुं भ्रातरस्ते वशे स्थिताः । राजसूयं क्रतुश्रेष्ठमाहरस्वेति भारत ॥

तस्य त्वं पुरुषव्याघ्र संकल्पं कुरु पाण्डव । गन्तारस्ते महेन्द्रस्य पूर्वैः सह सलोकताम् ॥

बहुविघ्नश्च नृपते क्रतुरेष स्मृतो महान् । छिद्राण्यत्र हि वाञ्छन्ति यज्ञघ्ना ब्रह्मराक्षसाः ॥

युद्धं च पृष्ठगमनं पृथिवीक्षयकारकम् । किंचिदेव निमित्तं च भवत्यत्र क्षयावहम् ॥

एतत्संचिन्त्य राजेन्द्र यत्क्षमं तत्समाचर । अप्रमत्तोत्थितो नित्यं चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे । भव एधस्व मोदस्व दानैस्तर्पय च द्विजान् ॥

एतत्ते विस्तरेणोक्तं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । आपृच्छे त्वां गमिष्यामि दाशार्हनगरीं प्रति ॥

एवमाख्याय पार्थेभ्यो नारदो जनमेजय । जगाम तैर्वृतो राजन्नृषिभिर्यैः समागतः ॥

गते तु नारदे पार्थो भ्रातृभिः सह कौरव । राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं चिन्तयामास भारत ॥