Mahābhārata Reader

ततो युधिष्ठिरो राजा भूयः शांतनवं नृप । गोदाने विस्तरं धीमान्पप्रच्छ विनयान्वितः ॥

गोप्रदाने गुणान्सम्यक्पुनः प्रब्रूहि भारत । न हि तृप्याम्यहं वीर शृण्वानोऽमृतमीदृशम् ॥

इत्युक्तो धर्मराजेन तदा शांतनवो नृप । सम्यगाह गुणांस्तस्मै गोप्रदानस्य केवलान् ॥

वत्सलां गुणसंपन्नां तरुणीं वस्त्रसंवृताम् । दत्त्वेदृशीं गां विप्राय सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

असुर्या नाम ते लोका गां दत्त्वा तत्र गच्छति । पीतोदकां जग्धतृणां नष्टदुग्धां निरिन्द्रियाम् ॥

जरोग्रामुपयुक्तार्थां जीर्णां कूपमिवाजलम् । दत्त्वा तमः प्रविशति द्विजं क्लेशेन योजयेत् ॥

दुष्टा रुष्टा व्याधिता दुर्बला वा; न दातव्या याश्च मूल्यैरदत्तैः । क्लेशैर्विप्रं योऽफलैः संयुनक्ति; तस्यावीर्याश्चाफलाश्चैव लोकाः ॥

बलान्विताः शीलवयोपपन्नाः; सर्वाः प्रशंसन्ति सुगन्धवत्यः । यथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा; तथार्जुनीनां कपिला वरिष्ठा ॥

कस्मात्समाने बहुलाप्रदाने; सद्भिः प्रशस्तं कपिलाप्रदानम् । विशेषमिच्छामि महानुभाव; श्रोतुं समर्थो हि भवान्प्रवक्तुम् ॥

वृद्धानां ब्रुवतां तात श्रुतं मे यत्प्रभाषसे । वक्ष्यामि तदशेषेण रोहिण्यो निर्मिता यथा ॥

प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा । असृजद्वृत्तिमेवाग्रे प्रजानां हितकाम्यया ॥

यथा ह्यमृतमाश्रित्य वर्तयन्ति दिवौकसः । तथा वृत्तिं समाश्रित्य वर्तयन्ति प्रजा विभो ॥

अचरेभ्यश्च भूतेभ्यश्चराः श्रेष्ठास्ततो नराः । ब्राह्मणाश्च ततः श्रेष्ठास्तेषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥

यज्ञैराप्यायते सोमः स च गोषु प्रतिष्ठितः । सर्वे देवाः प्रमोदन्ते पूर्ववृत्तास्ततः प्रजाः ॥

एतान्येव तु भूतानि प्राक्रोशन्वृत्तिकाङ्क्षया । वृत्तिदं चान्वपद्यन्त तृषिताः पितृमातृवत् ॥

इतीदं मनसा गत्वा प्रजासर्गार्थमात्मनः । प्रजापतिर्बलाधानममृतं प्रापिबत्तदा ॥

स गतस्तस्य तृप्तिं तु गन्धं सुरभिमुद्गिरन् । ददर्शोद्गारसंवृत्तां सुरभिं मुखजां सुताम् ॥

सासृजत्सौरभेयीस्तु सुरभिर्लोकमातरः । सुवर्णवर्णाः कपिलाः प्रजानां वृत्तिधेनवः ॥

तासाममृतवर्णानां क्षरन्तीनां समन्ततः । बभूवामृतजः फेनः स्रवन्तीनामिवोर्मिजः ॥

स वत्समुखविभ्रष्टो भवस्य भुवि तिष्ठतः । शिरस्यवाप तत्क्रुद्धः स तदोदैक्षत प्रभुः । ललाटप्रभवेनाक्ष्णा रोहिणीः प्रदहन्निव ॥

तत्तेजस्तु ततो रौद्रं कपिला गा विशां पते । नानावर्णत्वमनयन्मेघानिव दिवाकरः ॥

यास्तु तस्मादपक्रम्य सोममेवाभिसंश्रिताः । यथोत्पन्नाः स्ववर्णस्थास्ता नीता नान्यवर्णताम् ॥

अथ क्रुद्धं महादेवं प्रजापतिरभाषत । अमृतेनावसिक्तस्त्वं नोच्छिष्टं विद्यते गवाम् ॥

यथा ह्यमृतमादाय सोमो विष्यन्दते पुनः । तथा क्षीरं क्षरन्त्येता रोहिण्योऽमृतसंभवाः ॥

न दुष्यत्यनिलो नाग्निर्न सुवर्णं न चोदधिः । नामृतेनामृतं पीतं वत्सपीता न वत्सला ॥

इमाँल्लोकान्भरिष्यन्ति हविषा प्रस्नवेन च । आसामैश्वर्यमश्नीहि सर्वामृतमयं शुभम् ॥

वृषभं च ददौ तस्मै सह ताभिः प्रजापतिः । प्रसादयामास मनस्तेन रुद्रस्य भारत ॥

प्रीतश्चापि महादेवश्चकार वृषभं तदा । ध्वजं च वाहनं चैव तस्मात्स वृषभध्वजः ॥

ततो देवैर्महादेवस्तदा पशुपतिः कृतः । ईश्वरः स गवां मध्ये वृषाङ्क इति चोच्यते ॥

एवमव्यग्रवर्णानां कपिलानां महौजसाम् । प्रदाने प्रथमः कल्पः सर्वासामेव कीर्तितः ॥

लोकज्येष्ठा लोकवृत्तिप्रवृत्ता; रुद्रोपेताः सोमविष्यन्दभूताः । सौम्याः पुण्याः कामदाः प्राणदाश्च; गा वै दत्त्वा सर्वकामप्रदः स्यात् ॥

इमं गवां प्रभवविधानमुत्तमं; पठन्सदा शुचिरतिमङ्गलप्रियः । विमुच्यते कलिकलुषेण मानवः; प्रियं सुतान्पशुधनमाप्नुयात्तथा ॥

हव्यं कव्यं तर्पणं शान्तिकर्म; यानं वासो वृद्धबालस्य पुष्टिम् । एतान्सर्वान्गोप्रदाने गुणान्वै; दाता राजन्नाप्नुयाद्वै सदैव ॥

पितामहस्याथ निशम्य वाक्यं; राजा सह भ्रातृभिराजमीढः । सौवर्णकांस्योपदुहास्ततो गाः; पार्थो ददौ ब्राह्मणसत्तमेभ्यः ॥

तथैव तेभ्योऽभिददौ द्विजेभ्यो; गवां सहस्राणि शतानि चैव । यज्ञान्समुद्दिश्य च दक्षिणार्थे; लोकान्विजेतुं परमां च कीर्तिम् ॥