Mahābhārata Reader

नित्योद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिर । प्रशाम्यते च राजा हि नारीवोद्यमवर्जितः ॥

भगवानुशना चाह श्लोकमत्र विशां पते । तमिहैकमना राजन्गदतस्त्वं निबोध मे ॥

द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव । राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥

तदेतन्नरशार्दूल हृदि त्वं कर्तुमर्हसि । संधेयानपि संधत्स्व विरोध्यांश्च विरोधय ॥

सप्ताङ्गे यश्च ते राज्ये वैपरीत्यं समाचरेत् । गुरुर्वा यदि वा मित्रं प्रतिहन्तव्य एव सः ॥

मरुत्तेन हि राज्ञायं गीतः श्लोकः पुरातनः । राज्याधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमतः पुरा ॥

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥

बाहोः पुत्रेण राज्ञा च सगरेणेह धीमता । असमञ्जाः सुतो ज्येष्ठस्त्यक्तः पौरहितैषिणा ॥

असमञ्जाः सरय्वां प्राक्पौराणां बालकान्नृप । न्यमज्जयदतः पित्रा निर्भर्त्स्य स विवासितः ॥

ऋषिणोद्दालकेनापि श्वेतकेतुर्महातपाः । मिथ्या विप्रानुपचरन्संत्यक्तो दयितः सुतः ॥

लोकरञ्जनमेवात्र राज्ञां धर्मः सनातनः । सत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम् ॥

न हिंस्यात्परवित्तानि देयं काले च दापयेत् । विक्रान्तः सत्यवाक्क्षान्तो नृपो न चलते पथः ॥

गुप्तमन्त्रो जितक्रोधो शास्त्रार्थगतनिश्चयः । धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च सततं रतः ॥

त्रय्या संवृतरन्ध्रश्च राजा भवितुमर्हति । वृजिनस्य नरेन्द्राणां नान्यत्संवरणात्परम् ॥

चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश्च रक्षितव्या महीक्षिता । धर्मसंकररक्षा हि राज्ञां धर्मः सनातनः ॥

न विश्वसेच्च नृपतिर्न चात्यर्थं न विश्वसेत् । षाड्गुण्यगुणदोषांश्च नित्यं बुद्ध्यावलोकयेत् ॥

द्विट्छिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यमेव प्रशस्यते । त्रिवर्गविदितार्थश्च युक्तचारोपधिश्च यः ॥

कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपमः । वेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मनः ॥

अभृतानां भवेद्भर्ता भृतानां चान्ववेक्षकः । नृपतिः सुमुखश्च स्यात्स्मितपूर्वाभिभाषिता ॥

उपासिता च वृद्धानां जिततन्द्रीरलोलुपः । सतां वृत्ते स्थितमतिः सन्तो ह्याचारदर्शिनः ॥

न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात्कदाचन । असद्भ्यस्तु समादद्यात्सद्भ्यः संप्रतिपादयेत् ॥

स्वयं प्रहर्तादाता च वश्यात्मा वश्यसाधनः । काले दाता च भोक्ता च शुद्धाचारस्तथैव च ॥

शूरान्भक्तानसंहार्यान्कुले जातानरोगिणः । शिष्टाञ्शिष्टाभिसंबन्धान्मानिनो नावमानिनः ॥

विद्याविदो लोकविदः परलोकान्ववेक्षकान् । धर्मेषु निरतान्साधूनचलानचलानिव ॥

सहायान्सततं कुर्याद्राजा भूतिपुरस्कृतः । तैस्तुल्यश्च भवेद्भोगैश्छत्रमात्राज्ञयाधिकः ॥

प्रत्यक्षा च परोक्षा च वृत्तिश्चास्य भवेत्सदा । एवं कृत्वा नरेन्द्रो हि न खेदमिह विन्दति ॥

सर्वातिशङ्की नृपतिर्यश्च सर्वहरो भवेत् । स क्षिप्रमनृजुर्लुब्धः स्वजनेनैव बाध्यते ॥

शुचिस्तु पृथिवीपालो लोकचित्तग्रहे रतः । न पतत्यरिभिर्ग्रस्तः पतितश्चावतिष्ठते ॥

अक्रोधनोऽथाव्यसनी मृदुदण्डो जितेन्द्रियः । राजा भवति भूतानां विश्वास्यो हिमवानिव ॥

प्राज्ञो न्यायगुणोपेतः पररन्ध्रेषु तत्परः । सुदर्शः सर्ववर्णानां नयापनयवित्तथा ॥

क्षिप्रकारी जितक्रोधः सुप्रसादो महामनाः । अरोगप्रकृतिर्युक्तः क्रियावानविकत्थनः ॥

आरब्धान्येव कार्याणि न पर्यवसितानि च । यस्य राज्ञः प्रदृश्यन्ते स राजा राजसत्तमः ॥

पुत्रा इव पितुर्गेहे विषये यस्य मानवाः । निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः ॥

अगूढविभवा यस्य पौरा राष्ट्रनिवासिनः । नयापनयवेत्तारः स राजा राजसत्तमः ॥

स्वकर्मनिरता यस्य जना विषयवासिनः । असंघातरता दान्ताः पाल्यमाना यथाविधि ॥

वश्या नेया विनीताश्च न च संघर्षशीलिनः । विषये दानरुचयो नरा यस्य स पार्थिवः ॥

न यस्य कूटकपटं न माया न च मत्सरः । विषये भूमिपालस्य तस्य धर्मः सनातनः ॥

यः सत्करोति ज्ञानानि नेयः पौरहिते रतः । सतां धर्मानुगस्त्यागी स राजा राज्यमर्हति ॥

यस्य चारश्च मन्त्रश्च नित्यं चैव कृताकृते । न ज्ञायते हि रिपुभिः स राजा राज्यमर्हति ॥

श्लोकश्चायं पुरा गीतो भार्गवेण महात्मना । आख्याते रामचरिते नृपतिं प्रति भारत ॥

राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम् । राजन्यसति लोकस्य कुतो भार्या कुतो धनम् ॥

तद्राजन्राजसिंहानां नान्यो धर्मः सनातनः । ऋते रक्षां सुविस्पष्टां रक्षा लोकस्य धारणम् ॥

प्राचेतसेन मनुना श्लोकौ चेमावुदाहृतौ । राजधर्मेषु राजेन्द्र ताविहैकमनाः शृणु ॥

षडेतान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे । अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥

अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम् । ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥