Mahābhārata Reader

शृणु कौन्तेय रामस्य मया यावत्परिश्रुतम् । महर्षीणां कथयतां कारणं तस्य जन्म च ॥

यथा च जामदग्न्येन कोटिशः क्षत्रिया हताः । उद्भूता राजवंशेषु ये भूयो भारते हताः ॥

जह्नोरजह्नुस्तनयो बल्लवस्तस्य चात्मजः । कुशिको नाम धर्मज्ञस्तस्य पुत्रो महीपतिः ॥

उग्रं तपः समातिष्ठत्सहस्राक्षसमो भुवि । पुत्रं लभेयमजितं त्रिलोकेश्वरमित्युत ॥

तमुग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरंदरः । समर्थः पुत्रजनने स्वयमेवैत्य भारत ॥

पुत्रत्वमगमद्राजंस्तस्य लोकेश्वरेश्वरः । गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः ॥

तस्य कन्याभवद्राजन्नाम्ना सत्यवती प्रभो । तां गाधिः कविपुत्राय सोर्चीकाय ददौ प्रभुः ॥

ततः प्रीतस्तु कौन्तेय भार्गवः कुरुनन्दन । पुत्रार्थे श्रपयामास चरुं गाधेस्तथैव च ॥

आहूय चाह तां भार्यामृचीको भार्गवस्तदा । उपयोज्यश्चरुरयं त्वया मात्राप्ययं तव ॥

तस्या जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान्क्षत्रियर्षभः । अजय्यः क्षत्रियैर्लोके क्षत्रियर्षभसूदनः ॥

तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपोन्वितम् । शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति ॥

इत्येवमुक्त्वा तां भार्यामृचीको भृगुनन्दनः । तपस्यभिरतो धीमाञ्जगामारण्यमेव ह ॥

एतस्मिन्नेव काले तु तीर्थयात्रापरो नृपः । गाधिः सदारः संप्राप्त ऋचीकस्याश्रमं प्रति ॥

चरुद्वयं गृहीत्वा तु राजन्सत्यवती तदा । भर्तुर्वाक्यादथाव्यग्रा मात्रे हृष्टा न्यवेदयत् ॥

माता तु तस्याः कौन्तेय दुहित्रे स्वं चरुं ददौ । तस्याश्चरुमथाज्ञातमात्मसंस्थं चकार ह ॥

अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं तदा । धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शनम् ॥

तामृचीकस्तदा दृष्ट्वा ध्यानयोगेन वै ततः । अब्रवीद्राजशार्दूल स्वां भार्यां वरवर्णिनीम् ॥

मात्रासि व्यंसिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना । जनिष्यते हि ते पुत्रः क्रूरकर्मा महाबलः ॥

जनिष्यते हि ते भ्राता ब्रह्मभूतस्तपोधनः । विश्वं हि ब्रह्म तपसा मया तत्र समर्पितम् ॥

सैवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा । पपात शिरसा तस्मै वेपन्ती चाब्रवीदिदम् ॥

नार्होऽसि भगवन्नद्य वक्तुमेवंविधं वचः । ब्राह्मणापसदं पुत्रं प्राप्स्यसीति महामुने ॥

नैष संकल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वयि । उग्रकर्मा भवेत्पुत्रश्चरुर्माता च कारणम् ॥

इच्छँल्लोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनर्मम । शमात्मकमृजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर ॥

नोक्तपूर्वं मया भद्रे स्वैरेष्वप्यनृतं वचः । किमुताग्निं समाधाय मन्त्रवच्चरुसाधने ॥

काममेवं भवेत्पौत्रो ममेह तव चैव ह । शमात्मकमृजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर ॥

पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि । यथा त्वयोक्तं तु वचस्तथा भद्रे भविष्यति ॥

ततः सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम् । तपस्यभिरतं शान्तं जमदग्निं शमात्मकम् ॥

विश्वामित्रं च दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः । प्राप ब्रह्मर्षिसमितं विश्वेन ब्रह्मणा युतम् ॥

आर्चीको जनयामास जमदग्निः सुदारुणम् । सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदे च पारगम् । रामं क्षत्रियहन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम् ॥

एतस्मिन्नेव काले तु कृतवीर्यात्मजो बली । अर्जुनो नाम तेजस्वी क्षत्रियो हैहयान्वयः ॥

ददाह पृथिवीं सर्वां सप्तद्वीपां सपत्तनाम् । स्वबाह्वस्त्रबलेनाजौ धर्मेण परमेण च ॥

तृषितेन स कौरव्य भिक्षितश्चित्रभानुना । सहस्रबाहुर्विक्रान्तः प्रादाद्भिक्षामथाग्नये ॥

ग्रामान्पुराणि घोषांश्च पत्तनानि च वीर्यवान् । जज्वाल तस्य बाणैस्तु चित्रभानुर्दिधक्षया ॥

स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रभावेन महातपाः । ददाह कार्तवीर्यस्य शैलानथ वनानि च ॥

स शून्यमाश्रमारण्यं वरुणस्यात्मजस्य तत् । ददाह पवनेनेद्धश्चित्रभानुः सहैहयः ॥

आपवस्तं ततो रोषाच्छशापार्जुनमच्युत । दग्धेऽऽश्रमे महाराज कार्तवीर्येण वीर्यवान् ॥

त्वया न वर्जितं मोहाद्यस्माद्वनमिदं मम । दग्धं तस्माद्रणे रामो बाहूंस्ते छेत्स्यतेऽर्जुन ॥

अर्जुनस्तु महाराज बली नित्यं शमात्मकः । ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च दाता शूरश्च भारत ॥

तस्य पुत्राः सुबलिनः शापेनासन्पितुर्वधे । निमित्तमवलिप्ता वै नृशंसाश्चैव नित्यदा ॥

जमदग्निधेन्वास्ते वत्समानिन्युर्भरतर्षभ । अज्ञातं कार्तवीर्यस्य हैहयेन्द्रस्य धीमतः ॥

ततोऽर्जुनस्य बाहूंस्तु छित्त्वा वै पौरुषान्वितः । तं रुवन्तं ततो वत्सं जामदग्न्यः स्वमाश्रमम् । प्रत्यानयत राजेन्द्र तेषामन्तःपुरात्प्रभुः ॥

अर्जुनस्य सुतास्ते तु संभूयाबुद्धयस्तदा । गत्वाश्रममसंबुद्धं जमदग्नेर्महात्मनः ॥

अपातयन्त भल्लाग्रैः शिरः कायान्नराधिप । समित्कुशार्थं रामस्य निर्गतस्य महात्मनः ॥

ततः पितृवधामर्षाद्रामः परममन्युमान् । निःक्षत्रियां प्रतिश्रुत्य महीं शस्त्रमगृह्णत ॥

ततः स भृगुशार्दूलः कार्तवीर्यस्य वीर्यवान् । विक्रम्य निजघानाशु पुत्रान्पौत्रांश्च सर्वशः ॥

स हैहयसहस्राणि हत्वा परममन्युमान् । चकार भार्गवो राजन्महीं शोणितकर्दमाम् ॥

स तथा सुमहातेजाः कृत्वा निःक्षत्रियां महीम् । कृपया परयाविष्टो वनमेव जगाम ह ॥

ततो वर्षसहस्रेषु समतीतेषु केषुचित् । क्षोभं संप्राप्तवांस्तीव्रं प्रकृत्या कोपनः प्रभुः ॥

विश्वामित्रस्य पौत्रस्तु रैभ्यपुत्रो महातपाः । परावसुर्महाराज क्षिप्त्वाह जनसंसदि ॥

ये ते ययातिपतने यज्ञे सन्तः समागताः । प्रतर्दनप्रभृतयो राम किं क्षत्रिया न ते ॥

मिथ्याप्रतिज्ञो राम त्वं कत्थसे जनसंसदि । भयात्क्षत्रियवीराणां पर्वतं समुपाश्रितः ॥

स पुनः क्षत्रियशतैः पृथिवीमनुसंतताम् । परावसोस्तदा श्रुत्वा शस्त्रं जग्राह भार्गवः ॥

ततो ये क्षत्रिया राजञ्शतशस्तेन जीविताः । ते विवृद्धा महावीर्याः पृथिवीपतयोऽभवन् ॥

स पुनस्ताञ्जघानाशु बालानपि नराधिप । गर्भस्थैस्तु मही व्याप्ता पुनरेवाभवत्तदा ॥

जातं जातं स गर्भं तु पुनरेव जघान ह । अरक्षंश्च सुतान्कांश्चित्तदा क्षत्रिययोषितः ॥

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः । दक्षिणामश्वमेधान्ते कश्यपायाददत्ततः ॥

क्षत्रियाणां तु शेषार्थं करेणोद्दिश्य कश्यपः । स्रुक्प्रग्रहवता राजञ्श्रीमान्वाक्यमथाब्रवीत् ॥

गच्छ पारं समुद्रस्य दक्षिणस्य महामुने । न ते मद्विषये राम वस्तव्यमिह कर्हिचित् ॥

ततः शूर्पारकं देशं सागरस्तस्य निर्ममे । संत्रासाज्जामदग्न्यस्य सोऽपरान्तं महीतलम् ॥

कश्यपस्तु महाराज प्रतिगृह्य महीमिमाम् । कृत्वा ब्राह्मणसंस्थां वै प्रविवेश महावनम् ॥

ततः शूद्राश्च वैश्याश्च यथास्वैरप्रचारिणः । अवर्तन्त द्विजाग्र्याणां दारेषु भरतर्षभ ॥

अराजके जीवलोके दुर्बला बलवत्तरैः । बाध्यन्ते न च वित्तेषु प्रभुत्वमिह कस्यचित् ॥

ततः कालेन पृथिवी प्रविवेश रसातलम् । अरक्ष्यमाणा विधिवत्क्षत्रियैर्धर्मरक्षिभिः ॥

ऊरुणा धारयामास कश्यपः पृथिवीं ततः । निमज्जन्तीं तदा राजंस्तेनोर्वीति मही स्मृता ॥

रक्षिणश्च समुद्दिश्य प्रायाचत्पृथिवी तदा । प्रसाद्य कश्यपं देवी क्षत्रियान्बाहुशालिनः ॥

सन्ति ब्रह्मन्मया गुप्ता नृषु क्षत्रियपुंगवाः । हैहयानां कुले जातास्ते संरक्षन्तु मां मुने ॥

अस्ति पौरवदायादो विडूरथसुतः प्रभो । ऋक्षैः संवर्धितो विप्र ऋक्षवत्येव पर्वते ॥

तथानुकम्पमानेन यज्वनाथामितौजसा । पराशरेण दायादः सौदासस्याभिरक्षितः ॥

सर्वकर्माणि कुरुते तस्यर्षेः शूद्रवद्धि सः । सर्वकर्मेत्यभिख्यातः स मां रक्षतु पार्थिवः ॥

शिबेः पुत्रो महातेजा गोपतिर्नाम नामतः । वने संरक्षितो गोभिः सोऽभिरक्षतु मां मुने ॥

प्रतर्दनस्य पुत्रस्तु वत्सो नाम महायशाः । वत्सैः संवर्धितो गोष्ठे स मां रक्षतु पार्थिवः ॥

दधिवाहनपौत्रस्तु पुत्रो दिविरथस्य ह । अङ्गः स गौतमेनापि गङ्गाकूलेऽभिरक्षितः ॥

बृहद्रथो महाबाहुर्भुवि भूतिपुरस्कृतः । गोलाङ्गूलैर्महाभागो गृध्रकूटेऽभिरक्षितः ॥

मरुत्तस्यान्ववाये तु क्षत्रियास्तुर्वसोस्त्रयः । मरुत्पतिसमा वीर्ये समुद्रेणाभिरक्षिताः ॥

एते क्षत्रियदायादास्तत्र तत्र परिश्रुताः । सम्यङ्मामभिरक्षन्तु ततः स्थास्यामि निश्चला ॥

एतेषां पितरश्चैव तथैव च पितामहाः । मदर्थं निहता युद्धे रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥

तेषामपचितिश्चैव मया कार्या न संशयः । न ह्यहं कामये नित्यमविक्रान्तेन रक्षणम् ॥

ततः पृथिव्या निर्दिष्टांस्तान्समानीय कश्यपः । अभ्यषिञ्चन्महीपालान्क्षत्रियान्वीर्यसंमतान् ॥

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः । एवमेतत्पुरा वृत्तं यन्मां पृच्छसि पाण्डव ॥

एवं ब्रुवन्नेव यदुप्रवीरो; युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम् । रथेन तेनाशु ययौ यथार्को; विशन्प्रभाभिर्भगवांस्त्रिलोकम् ॥