Vidya Kendra
Mahābhārata
Home Introduction Reader Glossary All Resources
Vidyakendra
Vidyakendra Home

Mahābhārata Reader

Interactive Scholarly Reading Environment

Navigate to Verse

Currently viewing: Parva 12 - Chapter 12.339 (21 verses)
Powered by Aksharamukha

Search Mahābhārata

Try searching for: dharma, युद्ध, Arjuna, 1.1.5 (verse reference)
Quick Navigation: Start Browse Parvas
❖ ❖ ❖

Chapter 12.339

Verse 1 View Details
शृणु पुत्र यथा ह्येष पुरुषः शाश्वतोऽव्ययः । अक्षयश्चाप्रमेयश्च सर्वगश्च निरुच्यते ॥
Brahman said Listen, O son, as to how that Soul is indicated. He is eternal and immutable. He is undecaying and immeasurable. He pervades all things.
View Padaccheda
शृणु | पुत्र | यथा | हि + एतद् | पुरुषः | शाश्वतो | ऽव्ययः
अक्षय + च + अप्रमेय | सर्वग + च | निरुच्यते
Verse 2 View Details
न स शक्यस्त्वया द्रष्टुं मयान्यैर्वापि सत्तम । सगुणो निर्गुणो विश्वो ज्ञानदृश्यो ह्यसौ स्मृतः ॥
O best of all creatures, that soul cannot be seen by you or me, others. Those who are endued with the understanding and the senses but shorn of self-control and tranquillity of soul cannot see him. The Supreme Soul is said to be one that can be seen with the help of knowledge alone.
View Padaccheda
न | स | शक्य + त्वद् | द्रष्टुम् | अस्माभिर् | वा | बृहस्पते
स + गुण | निर्गुणो | विश्वो | ज्ञान + दृश् | हि + अदस् | स्मृतः
Verse 3 View Details
अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्यसौ । वसन्नपि शरीरेषु न स लिप्यति कर्मभिः ॥
Though shorn of body, He lives in every body. Though living, again, in bodies He is never touched by the acts done by those bodies.
View Padaccheda
अशरीरः | शरीरेषु | सर्वेषु | निवस् + अदस्
वसन्न् | अपि | शरीरेषु | न | स | लिप्यति | कर्मभिः
Verse 4 View Details
ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंज्ञिताः । सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्राह्यः केनचित्क्वचित् ॥
He is my inner soul. He is your inner soul. He is the omniscient Witness living within all embodied creatures and engaged in marking their acts. No one can grasp or comprehend him at any time.
View Padaccheda
मद् + अन्तरात्मन् | तव | च | ये | च + अन्य | देह + संज्ञित
सर्वेषां | साक्षिन् + भू | ऽसौ | न | ग्राह्यः | केनचित् | क्वचित्
Verse 5 View Details
विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः । एकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम् ॥
The universe is the crown of his head. The universe is his arms. The universe is his feet. The universe is his eyes. The universe is his nose. Alone and singly, he passed through all bodies, unrestrained by any limitations on his will and as best as it likes him.
View Padaccheda
विश्व + मूर्धन् | विश्व + भुज | विश्व + पाद + अक्षि + नासिका
एक + चर् | क्षेत्रेषु | स्वैर + चारिन् | यथासुखम्
Verse 6 View Details
क्षेत्राणि हि शरीराणि बीजानि च शुभाशुभे । तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥
Kshetriya is another name for body. And because he knows all bodies as also all good and bad acts, therefore, he, who is the soul of Yoga, is called by the name of Kshetrajna.
View Padaccheda
क्षेत्राणि | हि | शरीराणि | बीजानि | च | शुभ + अशुभ
तानि | वेत्ति | स | योग + आत्मन् | ततः | क्षेत्रज्ञ | उच्यते
Verse 7 View Details
नागतिर्न गतिस्तस्य ज्ञेया भूतेन केनचित् । सांख्येन विधिना चैव योगेन च यथाक्रमम् ॥
View Padaccheda
न + अगति | गति + तद् | ज्ञेया | भूतेन | केनचित्
सांख्येन | विधिना | च + एव | योगेन | च | यथाक्रमम्
Verse 8 View Details
चिन्तयामि गतिं चास्य न गतिं वेद्मि चोत्तमाम् । यथाज्ञानं तु वक्ष्यामि पुरुषं तं सनातनम् ॥
View Padaccheda
चिन्तयामि | गतिं | च + इदम् | न | गतिं | वेद्मि | च + उत्तम
यथाज्ञानं | तु | वक्ष्यामि | पुरुषं | तं | सनातनम्
Verse 9 View Details
तस्यैकत्वं महत्त्वं हि स चैकः पुरुषः स्मृतः । महापुरुषशब्दं स बिभर्त्येकः सनातनः ॥
View Padaccheda
तद् + एक + त्व | महत् + त्व | हि | स | च + एक | पुरुषः | स्मृतः
महापुरुष + शब्द | स | भृ + एक | सनातनः
Verse 10 View Details
एको हुताशो बहुधा समिध्यते; एकः सूर्यस्तपसां योनिरेका । एको वायुर्बहुधा वाति लोके; महोदधिश्चाम्भसां योनिरेकः । पुरुषश्चैको निर्गुणो विश्वरूप;स्तं निर्गुणं पुरुषं चाविशन्ति ॥
Fire is an element, but it may be seen to burn up in a thousand places under thousand different circumstances. The Sun is one and single, but his rays extend over the wide universe. Penances are of various kinds, but they have one common origin whence they have originated. The Wind is one, but it blows in various forms in the world. The great Ocean is the one parent of all the waters in the world seen under various circumstances. Shorn of qualities, that one Soul is the universe shown in infinitude. Originating from him, the infinite universe enters into that one Soul again who is above all qualities, when the time for its destruction comes.
View Padaccheda
एको | हुताशो | बहुधा | समिध्यते | एकः | सूर्य + तपस् | योनिर् | एका
एको | वायुर् | बहुधा | वाति | लोके | महत् + उदधि + च + अम्भस् | योनिर् | एकः
पुरुष + च + एक | निर्गुणो | विश्व + रूप | तं | निर्गुणं | पुरुषं | च + आविश्
Verse 11 View Details
हित्वा गुणमयं सर्वं कर्म हित्वा शुभाशुभम् । उभे सत्यानृते त्यक्त्वा एवं भवति निर्गुणः ॥
By renouncing the consciousness of body and the senses, by renouncing all acts good and bad, by renouncing both truth and falsehood, one succeeds in divesting oneself of qualities.
View Padaccheda
हित्वा | गुण + मय | सर्वं | कर्म | हित्वा | शुभ + अशुभ
उभे | सत्य + अनृत | त्यक्त्वा | येन | त्यजसि | तं | त्यज
Verse 12 View Details
अचिन्त्यं चापि तं ज्ञात्वा भावसूक्ष्मं चतुष्टयम् । विचरेद्यो यतिर्यत्तः स गच्छेत्पुरुषं प्रभुम् ॥
The person who realises that inconceivable Soul and comprehends his subtile existence in the four-fold of Aniruddha, Pradyumna, Sankarshana, and Vasudeva, and who, on account of such comprehension, acquires perfect tranquillity of heart, succeeds in entering into, and identifying himself with, that one auspicious Soul.
View Padaccheda
अचिन्त्यं | च + अपि | तं | ज्ञात्वा | भाव + सूक्ष्म | चतुष्टयम्
विचरेद् | यो | यतिर् | यत्तः | स | गच्छेत् | पुरुषं | प्रभुम्
Verse 13 View Details
एवं हि परमात्मानं केचिदिच्छन्ति पण्डिताः । एकात्मानं तथात्मानमपरेऽध्यात्मचिन्तकाः ॥
Some persons endued with learning speak of Him as the Supreme Soul. Others hold Him as the One Soul. A third class of learned men describe Him as the Soul.
View Padaccheda
एवं | हि | परम + आत्मन् | केचिद् | इच्छन्ति | पण्डिताः
एक + आत्मन् | तथा + आत्मन् | अपरे | अध्यात्म + चिन्तक
Verse 14 View Details
तत्र यः परमात्मा हि स नित्यं निर्गुणः स्मृतः । स हि नारायणो ज्ञेयः सर्वात्मा पुरुषो हि सः । न लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥
The truth is that He who is the Supreme Soul is always shorn of qualities. He is Narayana. He is the Universal Soul, and He is the One Purusha. He is never affected by the fruits of deeds as the leaf of the lotus is never drenched by the water one may throw upon it.
View Padaccheda
तत्र | यः | परम + आत्मन् | हि | स | नित्यं | निर्गुणः | स्मृतः
स | हि | नारायणो | ज्ञेयः | सर्व + आत्मन् | पुरुषो | हि | सः
न | लिप्यते | फल + च + अपि | पद्म + पत्त्र | इव + अम्भस्
Verse 15 View Details
कर्मात्मा त्वपरो योऽसौ मोक्षबन्धैः स युज्यते । ससप्तदशकेनापि राशिना युज्यते हि सः । एवं बहुविधः प्रोक्तः पुरुषस्ते यथाक्रमम् ॥
The acting Soul is endued with the seventeen possessions. Thus is it said that there are innumerable kinds of Souls in due order.
View Padaccheda
कर्मन् + आत्मन् | तु + अपर | यो | ऽसौ | मोक्ष + बन्ध | स | युज्यते
स + सप्तदशक + अपि | राशिना | युज्यते | हि | सः
एवं | बहुविधः | प्रोक्तः | पुरुष + त्वद् | यथाक्रमम्
Verse 16 View Details
यत्तत्कृत्स्नं लोकतन्त्रस्य धाम; वेद्यं परं बोधनीयं सबोद्धृ । मन्ता मन्तव्यं प्राशिता प्राशितव्यं; घ्राता घ्रेयं स्पर्शिता स्पर्शनीयम् ॥
In sooth, however, there is but one Soul. He is the abode of all the ordinances in the universe. He is the highest object of knowledge. He is at once the knower and the object to be known. He is at once the thinker and the object of thought. He is the eater and the food that is eaten. He is the smeller and the scent that is smelled. He is at once he that touches and the object that is touched.
View Padaccheda
यत् | तत् | कृत्स्नं | लोकतन्त्रस्य | धाम | वेद्यं | परं | बोधनीयं | स + बोद्धृ
मन्ता | मन्तव्यं | प्राशिता | प्राशितव्यं | घ्राता | घ्रेयं | स्पर्शिता | स्पर्शनीयम्
Verse 17 View Details
द्रष्टा द्रष्टव्यं श्राविता श्रावणीयं; ज्ञाता ज्ञेयं सगुणं निर्गुणं च । यद्वै प्रोक्तं गुणसाम्यं प्रधानं; नित्यं चैतच्छाश्वतं चाव्ययं च ॥
He is the agent that sees and the object that is seen. He is the hearer and the object that is heard. He is the conceiver and the object conceived. He is possessed of qualities and is free from them. He is that, O son, which is named Pradhana (Nature), enduring, eternal, and immutable.
View Padaccheda
द्रष्टा | द्रष्टव्यं | श्राविता | श्रावणीयं | ज्ञाता | ज्ञेयं | स + गुण | निर्गुणं | च
यद् | वै | प्रोक्तं | गुण + साम्य | प्रधानं | नित्यं | च + एतद् + शाश्वत | च + अव्यय | च
Verse 18 View Details
यद्वै सूते धातुराद्यं निधानं; तद्वै विप्राः प्रवदन्तेऽनिरुद्धम् । यद्वै लोके वैदिकं कर्म साधु; आशीर्युक्तं तद्धि तस्योपभोज्यम् ॥
He it is who creates the prime ordinance about Dhatri himself. Learned Brahmanas call Him by the name of Aniruddha. Whatever acts of excellent merits and blessings, originate in the world from the Vedas, have been caused by Him.
View Padaccheda
यद् | वै | सूते | धातुर् | आद्यं | निधानं | तद् | वै | विप्राः | प्रवदन्ते | ऽनिरुद्धम्
यद् | वै | लोके | वैदिकं | कर्म | साधु | आशी + युज् | तद् + हि | तद् + उपभुज्
Verse 19 View Details
देवाः सर्वे मुनयः साधु दान्ता;स्तं प्राग्यज्ञैर्यज्ञभागं यजन्ते । अहं ब्रह्मा आद्य ईशः प्रजानां; तस्माज्जातस्त्वं च मत्तः प्रसूतः । मत्तो जगज्जङ्गमं स्थावरं च; सर्वे वेदाः सरहस्या हि पुत्र ॥
All the gods, and all the Rishis, gifted with tranquil souls, occupying their places on the altar, dedicate to Him the first share of their sacrificial offerings. I that am Brahman, the primeval master of all creatures, have come into being from Him, and you have sprung from me. From me has originated the universe with all its mobile and immobile creatures, and all the Vedas, O son, with their mysteries.
View Padaccheda
देवाः | सर्वे | मुनयः | साधु | दान्तास् | तं | प्राग् | यज्ञैर् | यज्ञभागं | यजन्ते
अहं | ब्रह्मा | आद्य | ईशः | प्रजानां | तद् + जन् + त्वद् | च | मत्तः | प्रसूतः
मत्तो | जगन्त् + जङ्गम | स्थावरं | च | सर्वे | वेदाः | स + रहस्य | हि | पुत्र
Verse 20 View Details
चतुर्विभक्तः पुरुषः स क्रीडति यथेच्छति । एवं स एव भगवाञ्ज्ञानेन प्रतिबोधितः ॥
Divided into four parts, (viz., Aniruddha, Pradyumna, Sankarshana, and Vasudeva), He sports as He pleases. That illustrious and divine Lord is such, awakened by His Own knowledge.
View Padaccheda
चतुर् + विभज् | पुरुषः | स | क्रीडति | यथा + इष्
एवं | स | एव | भगवत् + ज्ञान | प्रतिबोधितः
Verse 21 View Details
एतत्ते कथितं पुत्र यथावदनुपृच्छतः । सांख्यज्ञाने तथा योगे यथावदनुवर्णितम् ॥
I have thus answered you, O son, according to your questions, and according to the way in which the matter is explained in the Sankhya System and the Yoga Philosophy."
View Padaccheda
एतत् | ते | कथितं | पुत्र | यथावद् | अनुपृच्छतः
सांख्य + ज्ञान | तथा | योगे | यथावद् | अनुवर्णितम्

More Options