Mahābhārata Reader

कथं स भगवान्देवो यज्ञेष्वग्रहरः प्रभुः । यज्ञधारी च सततं वेदवेदाङ्गवित्तथा ॥

निवृत्तं चास्थितो धर्मं क्षेमी भागवतप्रियः । प्रवृत्तिधर्मान्विदधे स एव भगवान्प्रभुः ॥

कथं प्रवृत्तिधर्मेषु भागार्हा देवताः कृताः । कथं निवृत्तिधर्माश्च कृता व्यावृत्तबुद्धयः ॥

एतं नः संशयं विप्र छिन्धि गुह्यं सनातनम् । त्वया नारायणकथा श्रुता वै धर्मसंहिता ॥

इमे सब्रह्मका लोकाः ससुरासुरमानवाः । क्रियास्वभ्युदयोक्तासु सक्ता दृश्यन्ति सर्वशः । मोक्षश्चोक्तस्त्वया ब्रह्मन्निर्वाणं परमं सुखम् ॥

ये च मुक्ता भवन्तीह पुण्यपापविवर्जिताः । ते सहस्रार्चिषं देवं प्रविशन्तीति शुश्रुमः ॥

अहो हि दुरनुष्ठेयो मोक्षधर्मः सनातनः । यं हित्वा देवताः सर्वा हव्यकव्यभुजोऽभवन् ॥

किं नु ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्च बलभित्प्रभुः । सूर्यस्ताराधिपो वायुरग्निर्वरुण एव च । आकाशं जगती चैव ये च शेषा दिवौकसः ॥

प्रलयं न विजानन्ति आत्मनः परिनिर्मितम् । ततस्ते नास्थिता मार्गं ध्रुवमक्षयमव्ययम् ॥

स्मृत्वा कालपरीमाणं प्रवृत्तिं ये समास्थिताः । दोषः कालपरीमाणे महानेष क्रियावताम् ॥

एतन्मे संशयं विप्र हृदि शल्यमिवार्पितम् । छिन्धीतिहासकथनात्परं कौतूहलं हि मे ॥

कथं भागहराः प्रोक्ता देवताः क्रतुषु द्विज । किमर्थं चाध्वरे ब्रह्मन्निज्यन्ते त्रिदिवौकसः ॥

ये च भागं प्रगृह्णन्ति यज्ञेषु द्विजसत्तम । ते यजन्तो महायज्ञैः कस्य भागं ददन्ति वै ॥

अहो गूढतमः प्रश्नस्त्वया पृष्टो जनेश्वर । नातप्ततपसा ह्येष नावेदविदुषा तथा । नापुराणविदा चापि शक्यो व्याहर्तुमञ्जसा ॥

हन्त ते कथयिष्यामि यन्मे पृष्टः पुरा गुरुः । कृष्णद्वैपायनो व्यासो वेदव्यासो महानृषिः ॥

सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः । अहं चतुर्थः शिष्यो वै पञ्चमश्च शुकः स्मृतः ॥

एतान्समागतान्सर्वान्पञ्च शिष्यान्दमान्वितान् । शौचाचारसमायुक्ताञ्जितक्रोधाञ्जितेन्द्रियान् ॥

वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान् । मेरौ गिरिवरे रम्ये सिद्धचारणसेविते ॥

तेषामभ्यस्यतां वेदान्कदाचित्संशयोऽभवत् । एष वै यस्त्वया पृष्टस्तेन तेषां प्रकीर्तितः । ततः श्रुतो मया चापि तवाख्येयोऽद्य भारत ॥

शिष्याणां वचनं श्रुत्वा सर्वाज्ञानतमोनुदः । पराशरसुतः श्रीमान्व्यासो वाक्यमुवाच ह ॥

मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम् । भूतं भव्यं भविष्यच्च जानीयामिति सत्तमाः ॥

तस्य मे तप्ततपसो निगृहीतेन्द्रियस्य च । नारायणप्रसादेन क्षीरोदस्यानुकूलतः ॥

त्रैकालिकमिदं ज्ञानं प्रादुर्भूतं यथेप्सितम् । तच्छृणुध्वं यथाज्ञानं वक्ष्ये संशयमुत्तमम् । यथा वृत्तं हि कल्पादौ दृष्टं मे ज्ञानचक्षुषा ॥

परमात्मेति यं प्राहुः सांख्ययोगविदो जनाः । महापुरुषसंज्ञां स लभते स्वेन कर्मणा ॥

तस्मात्प्रसूतमव्यक्तं प्रधानं तद्विदुर्बुधाः । अव्यक्ताद्व्यक्तमुत्पन्नं लोकसृष्ट्यर्थमीश्वरात् ॥

अनिरुद्धो हि लोकेषु महानात्मेति कथ्यते । योऽसौ व्यक्तत्वमापन्नो निर्ममे च पितामहम् । सोऽहंकार इति प्रोक्तः सर्वतेजोमयो हि सः ॥

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् । अहंकारप्रसूतानि महाभूतानि भारत ॥

महाभूतानि सृष्ट्वाथ तद्गुणान्निर्ममे पुनः । भूतेभ्यश्चैव निष्पन्ना मूर्तिमन्तोऽष्ट ताञ्शृणु ॥

मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । वसिष्ठश्च महात्मा वै मनुः स्वायंभुवस्तथा । ज्ञेयाः प्रकृतयोऽष्टौ ता यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥

वेदान्वेदाङ्गसंयुक्तान्यज्ञान्यज्ञाङ्गसंयुतान् । निर्ममे लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्मा लोकपितामहः । अष्टाभ्यः प्रकृतिभ्यश्च जातं विश्वमिदं जगत् ॥

रुद्रो रोषात्मको जातो दशान्यान्सोऽसृजत्स्वयम् । एकादशैते रुद्रास्तु विकाराः पुरुषाः स्मृताः ॥

ते रुद्राः प्रकृतिश्चैव सर्वे चैव सुरर्षयः । उत्पन्ना लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्माणं समुपस्थिताः ॥

वयं हि सृष्टा भगवंस्त्वया वै प्रभविष्णुना । येन यस्मिन्नधीकारे वर्तितव्यं पितामह ॥

योऽसौ त्वया विनिर्दिष्टो अधिकारोऽर्थचिन्तकः । परिपाल्यः कथं तेन सोऽधिकारोऽधिकारिणा ॥

प्रदिशस्व बलं तस्य योऽधिकारार्थचिन्तकः । एवमुक्तो महादेवो देवांस्तानिदमब्रवीत् ॥

साध्वहं ज्ञापितो देवा युष्माभिर्भद्रमस्तु वः । ममाप्येषा समुत्पन्ना चिन्ता या भवतां मता ॥

लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य कथं कार्यः परिग्रहः । कथं बलक्षयो न स्याद्युष्माकं ह्यात्मनश्च मे ॥

इतः सर्वेऽपि गच्छामः शरणं लोकसाक्षिणम् । महापुरुषमव्यक्तं स नो वक्ष्यति यद्धितम् ॥

ततस्ते ब्रह्मणा सार्धमृषयो विबुधास्तथा । क्षीरोदस्योत्तरं कूलं जग्मुर्लोकहितार्थिनः ॥

ते तपः समुपातिष्ठन्ब्रह्मोक्तं वेदकल्पितम् । स महानियमो नाम तपश्चर्या सुदारुणा ॥

ऊर्ध्वं दृष्टिर्बाहवश्च एकाग्रं च मनोऽभवत् । एकपादस्थिताः सम्यक्काष्ठभूताः समाहिताः ॥

दिव्यं वर्षसहस्रं ते तपस्तप्त्वा तदुत्तमम् । शुश्रुवुर्मधुरां वाणीं वेदवेदाङ्गभूषिताम् ॥

भो भोः सब्रह्मका देवा ऋषयश्च तपोधनाः । स्वागतेनार्च्य वः सर्वाञ्श्रावये वाक्यमुत्तमम् ॥

विज्ञातं वो मया कार्यं तच्च लोकहितं महत् । प्रवृत्तियुक्तं कर्तव्यं युष्मत्प्राणोपबृंहणम् ॥

सुतप्तं वस्तपो देवा ममाराधनकाम्यया । भोक्ष्यथास्य महासत्त्वास्तपसः फलमुत्तमम् ॥

एष ब्रह्मा लोकगुरुः सर्वलोकपितामहः । यूयं च विबुधश्रेष्ठा मां यजध्वं समाहिताः ॥

सर्वे भागान्कल्पयध्वं यज्ञेषु मम नित्यशः । तथा श्रेयो विधास्यामि यथाधीकारमीश्वराः ॥

श्रुत्वैतद्देवदेवस्य वाक्यं हृष्टतनूरुहाः । ततस्ते विबुधाः सर्वे ब्रह्मा ते च महर्षयः ॥

वेददृष्टेन विधिना वैष्णवं क्रतुमाहरन् । तस्मिन्सत्रे तदा ब्रह्मा स्वयं भागमकल्पयत् । देवा देवर्षयश्चैव सर्वे भागानकल्पयन् ॥

ते कार्तयुगधर्माणो भागाः परमसत्कृताः । प्रापुरादित्यवर्णं तं पुरुषं तमसः परम् । बृहन्तं सर्वगं देवमीशानं वरदं प्रभुम् ॥

ततोऽथ वरदो देवस्तान्सर्वानमरान्स्थितान् । अशरीरो बभाषेदं वाक्यं खस्थो महेश्वरः ॥

येन यः कल्पितो भागः स तथा समुपागतः । प्रीतोऽहं प्रदिशाम्यद्य फलमावृत्तिलक्षणम् ॥

एतद्वो लक्षणं देवा मत्प्रसादसमुद्भवम् । यूयं यज्ञैरिज्यमानाः समाप्तवरदक्षिणैः । युगे युगे भविष्यध्वं प्रवृत्तिफलभोगिनः ॥

यज्ञैर्ये चापि यक्ष्यन्ति सर्वलोकेषु वै सुराः । कल्पयिष्यन्ति वो भागांस्ते नरा वेदकल्पितान् ॥

यो मे यथा कल्पितवान्भागमस्मिन्महाक्रतौ । स तथा यज्ञभागार्हो वेदसूत्रे मया कृतः ॥

यूयं लोकान्धारयध्वं यज्ञभागफलोदिताः । सर्वार्थचिन्तका लोके यथाधीकारनिर्मिताः ॥

याः क्रियाः प्रचरिष्यन्ति प्रवृत्तिफलसत्कृताः । ताभिराप्यायितबला लोकान्वै धारयिष्यथ ॥

यूयं हि भाविता लोके सर्वयज्ञेषु मानवैः । मां ततो भावयिष्यध्वमेषा वो भावना मम ॥

इत्यर्थं निर्मिता वेदा यज्ञाश्चौषधिभिः सह । एभिः सम्यक्प्रयुक्तैर्हि प्रीयन्ते देवताः क्षितौ ॥

निर्माणमेतद्युष्माकं प्रवृत्तिगुणकल्पितम् । मया कृतं सुरश्रेष्ठा यावत्कल्पक्षयादिति । चिन्तयध्वं लोकहितं यथाधीकारमीश्वराः ॥

मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । वसिष्ठ इति सप्तैते मानसा निर्मिता हि वै ॥

एते वेदविदो मुख्या वेदाचार्याश्च कल्पिताः । प्रवृत्तिधर्मिणश्चैव प्राजापत्येन कल्पिताः ॥

अयं क्रियावतां पन्था व्यक्तीभूतः सनातनः । अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकसर्गकरः प्रभुः ॥

सनः सनत्सुजातश्च सनकः ससनन्दनः । सनत्कुमारः कपिलः सप्तमश्च सनातनः ॥

सप्तैते मानसाः प्रोक्ता ऋषयो ब्रह्मणः सुताः । स्वयमागतविज्ञाना निवृत्तं धर्ममास्थिताः ॥

एते योगविदो मुख्याः सांख्यधर्मविदस्तथा । आचार्या मोक्षशास्त्रे च मोक्षधर्मप्रवर्तकाः ॥

यतोऽहं प्रसृतः पूर्वमव्यक्तात्त्रिगुणो महान् । तस्मात्परतरो योऽसौ क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः । सोऽहं क्रियावतां पन्थाः पुनरावृत्तिदुर्लभः ॥

यो यथा निर्मितो जन्तुर्यस्मिन्यस्मिंश्च कर्मणि । प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा तत्फलं सोऽश्नुतेऽवशः ॥

एष लोकगुरुर्ब्रह्मा जगदादिकरः प्रभुः । एष माता पिता चैव युष्माकं च पितामहः । मयानुशिष्टो भविता सर्वभूतवरप्रदः ॥

अस्य चैवानुजो रुद्रो ललाटाद्यः समुत्थितः । ब्रह्मानुशिष्टो भविता सर्वत्रसवरप्रदः ॥

गच्छध्वं स्वानधीकारांश्चिन्तयध्वं यथाविधि । प्रवर्तन्तां क्रियाः सर्वाः सर्वलोकेषु माचिरम् ॥

प्रदृश्यन्तां च कर्माणि प्राणिनां गतयस्तथा । परिनिर्मितकालानि आयूंषि च सुरोत्तमाः ॥

इदं कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते । अहिंस्या यज्ञपशवो युगेऽस्मिन्नैतदन्यथा । चतुष्पात्सकलो धर्मो भविष्यत्यत्र वै सुराः ॥

ततस्त्रेतायुगं नाम त्रयी यत्र भविष्यति । प्रोक्षिता यत्र पशवो वधं प्राप्स्यन्ति वै मखे । तत्र पादचतुर्थो वै धर्मस्य न भविष्यति ॥

ततो वै द्वापरं नाम मिश्रः कालो भविष्यति । द्विपादहीनो धर्मश्च युगे तस्मिन्भविष्यति ॥

ततस्तिष्येऽथ संप्राप्ते युगे कलिपुरस्कृते । एकपादस्थितो धर्मो यत्र तत्र भविष्यति ॥

एकपादस्थिते धर्मे यत्रक्वचनगामिनि । कथं कर्तव्यमस्माभिर्भगवंस्तद्वदस्व नः ॥

यत्र वेदाश्च यज्ञाश्च तपः सत्यं दमस्तथा । अहिंसाधर्मसंयुक्ताः प्रचरेयुः सुरोत्तमाः । स वै देशः सेवितव्यो मा वोऽधर्मः पदा स्पृशेत् ॥

तेऽनुशिष्टा भगवता देवाः सर्षिगणास्तथा । नमस्कृत्वा भगवते जग्मुर्देशान्यथेप्सितान् ॥

गतेषु त्रिदिवौकःसु ब्रह्मैकः पर्यवस्थितः । दिदृक्षुर्भगवन्तं तमनिरुद्धतनौ स्थितम् ॥

तं देवो दर्शयामास कृत्वा हयशिरो महत् । साङ्गानावर्तयन्वेदान्कमण्डलुगणित्रधृक् ॥

ततोऽश्वशिरसं दृष्ट्वा तं देवममितौजसम् । लोककर्ता प्रभुर्ब्रह्मा लोकानां हितकाम्यया ॥

मूर्ध्ना प्रणम्य वरदं तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः । स परिष्वज्य देवेन वचनं श्रावितस्तदा ॥

लोककार्यगतीः सर्वास्त्वं चिन्तय यथाविधि । धाता त्वं सर्वभूतानां त्वं प्रभुर्जगतो गुरुः । त्वय्यावेशितभारोऽहं धृतिं प्राप्स्याम्यथाञ्जसा ॥

यदा च सुरकार्यं ते अविषह्यं भविष्यति । प्रादुर्भावं गमिष्यामि तदात्मज्ञानदेशिकः ॥

एवमुक्त्वा हयशिरास्तत्रैवान्तरधीयत । तेनानुशिष्टो ब्रह्मापि स्वं लोकमचिराद्गतः ॥

एवमेष महाभागः पद्मनाभः सनातनः । यज्ञेष्वग्रहरः प्रोक्तो यज्ञधारी च नित्यदा ॥

निवृत्तिं चास्थितो धर्मं गतिमक्षयधर्मिणाम् । प्रवृत्तिधर्मान्विदधे कृत्वा लोकस्य चित्रताम् ॥

स आदिः स मध्यः स चान्तः प्रजानां; स धाता स धेयः स कर्ता स कार्यम् । युगान्ते स सुप्तः सुसंक्षिप्य लोका;न्युगादौ प्रबुद्धो जगद्ध्युत्ससर्ज ॥

तस्मै नमध्वं देवाय निर्गुणाय गुणात्मने । अजाय विश्वरूपाय धाम्ने सर्वदिवौकसाम् ॥

महाभूताधिपतये रुद्राणां पतये तथा । आदित्यपतये चैव वसूनां पतये तथा ॥

अश्विभ्यां पतये चैव मरुतां पतये तथा । वेदयज्ञाधिपतये वेदाङ्गपतयेऽपि च ॥

समुद्रवासिने नित्यं हरये मुञ्जकेशिने । शान्तये सर्वभूतानां मोक्षधर्मानुभाषिणे ॥

तपसां तेजसां चैव पतये यशसोऽपि च । वाचश्च पतये नित्यं सरितां पतये तथा ॥

कपर्दिने वराहाय एकशृङ्गाय धीमते । विवस्वतेऽश्वशिरसे चतुर्मूर्तिधृते सदा ॥

गुह्याय ज्ञानदृश्याय अक्षराय क्षराय च । एष देवः संचरति सर्वत्रगतिरव्ययः ॥

एवमेतत्पुरा दृष्टं मया वै ज्ञानचक्षुषा । कथितं तच्च वः सर्वं मया पृष्टेन तत्त्वतः ॥

क्रियतां मद्वचः शिष्याः सेव्यतां हरिरीश्वरः । गीयतां वेदशब्दैश्च पूज्यतां च यथाविधि ॥

इत्युक्तास्तु वयं तेन वेदव्यासेन धीमता । सर्वे शिष्याः सुतश्चास्य शुकः परमधर्मवित् ॥

स चास्माकमुपाध्यायः सहास्माभिर्विशां पते । चतुर्वेदोद्गताभिश्च ऋग्भिस्तमभितुष्टुवे ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । एवं मेऽकथयद्राजन्पुरा द्वैपायनो गुरुः ॥

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं यश्चेदं परिकीर्तयेत् । नमो भगवते कृत्वा समाहितमना नरः ॥

भवत्यरोगो द्युतिमान्बलरूपसमन्वितः । आतुरो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥

कामकामी लभेत्कामं दीर्घमायुरवाप्नुयात् । ब्राह्मणः सर्ववेदी स्यात्क्षत्रियो विजयी भवेत् । वैश्यो विपुललाभः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् ॥

अपुत्रो लभते पुत्रं कन्या चैवेप्सितं पतिम् । लग्नगर्भा विमुच्येत गर्भिणी जनयेत्सुतम् । वन्ध्या प्रसवमाप्नोति पुत्रपौत्रसमृद्धिमत् ॥

क्षेमेण गच्छेदध्वानमिदं यः पठते पथि । यो यं कामं कामयते स तमाप्नोति च ध्रुवम् ॥

इदं महर्षेर्वचनं विनिश्चितं; महात्मनः पुरुषवरस्य कीर्तनम् । समागमं चर्षिदिवौकसामिमं; निशम्य भक्ताः सुसुखं लभन्ते ॥