Mahābhārata Reader

सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते । नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नापि पौरुषम् ॥

स्वभावाद्यत्नमातिष्ठेद्यत्नवान्नावसीदति । जरामरणरोगेभ्यः प्रियमात्मानमुद्धरेत् ॥

रुजन्ति हि शरीराणि रोगाः शारीरमानसाः । सायका इव तीक्ष्णाग्राः प्रयुक्ता दृढधन्विभिः ॥

व्याधितस्य विवित्साभिस्त्रस्यतो जीवितैषिणः । अवशस्य विनाशाय शरीरमपकृष्यते ॥

स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितामिव । आयुरादाय मर्त्यानां रात्र्यहानि पुनः पुनः ॥

व्यत्ययो ह्ययमत्यन्तं पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । जातं मर्त्यं जरयति निमेषं नावतिष्ठते ॥

सुखदुःखानि भूतानामजरो जरयन्नसौ । आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च ॥

अदृष्टपूर्वानादाय भावानपरिशङ्कितान् । इष्टानिष्टान्मनुष्याणामस्तं गच्छन्ति रात्रयः ॥

यो यमिच्छेद्यथाकामं कामानां तत्तदाप्नुयात् । यदि स्यान्न पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥

संयताश्च हि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः । दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाश्च स्वकर्मभिः ॥

अपरे बालिशाः सन्तो निर्गुणाः पुरुषाधमाः । आशीर्भिरप्यसंयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिनः ॥

भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः । वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेष्वेव जीर्यते ॥

अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्ठति । कश्चित्कर्मानुसृत्यान्यो न प्राप्यमधिगच्छति ॥

अपराधं समाचक्ष्व पुरुषस्य स्वभावतः । शुक्रमन्यत्र संभूतं पुनरन्यत्र गच्छति ॥

तस्य योनौ प्रसक्तस्य गर्भो भवति वा न वा । आम्रपुष्पोपमा यस्य निवृत्तिरुपलभ्यते ॥

केषांचित्पुत्रकामानामनुसंतानमिच्छताम् । सिद्धौ प्रयतमानानां नैवाण्डमुपजायते ॥

गर्भाच्चोद्विजमानानां क्रुद्धादाशीविषादिव । आयुष्माञ्जायते पुत्रः कथं प्रेतः पितैव सः ॥

देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः । दश मासान्परिधृता जायन्ते कुलपांसनाः ॥

अपरे धनधान्यानि भोगांश्च पितृसंचितान् । विपुलानभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मङ्गलैः ॥

अन्योन्यं समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे । उपद्रव इवाविष्टो योनिं गर्भः प्रपद्यते ॥

शीर्णं परशरीरेण निच्छवीकं शरीरिणम् । प्राणिनां प्राणसंरोधे मांसश्लेष्मविचेष्टितम् ॥

निर्दग्धं परदेहेन परदेहं चलाचलम् । विनश्यन्तं विनाशान्ते नावि नावमिवाहितम् ॥

संगत्या जठरे न्यस्तं रेतोबिन्दुमचेतनम् । केन यत्नेन जीवन्तं गर्भं त्वमिह पश्यसि ॥

अन्नपानानि जीर्यन्ते यत्र भक्षाश्च भक्षिताः । तस्मिन्नेवोदरे गर्भः किं नान्नमिव जीर्यते ॥

गर्भमूत्रपुरीषाणां स्वभावनियता गतिः । धारणे वा विसर्गे वा न कर्तुर्विद्यते वशः ॥

स्रवन्ति ह्युदराद्गर्भा जायमानास्तथापरे । आगमेन सहान्येषां विनाश उपपद्यते ॥

एतस्माद्योनिसंबन्धाद्यो जीवन्परिमुच्यते । प्रजां च लभते कांचित्पुनर्द्वंद्वेषु मज्जति ॥

शतस्य सहजातस्य सप्तमीं दशमीं दशाम् । प्राप्नुवन्ति ततः पञ्च न भवन्ति शतायुषः ॥

नाभ्युत्थाने मनुष्याणां योगाः स्युर्नात्र संशयः । व्याधिभिश्च विमथ्यन्ते व्यालैः क्षुद्रमृगा इव ॥

व्याधिभिर्भक्ष्यमाणानां त्यजतां विपुलं धनम् । वेदनां नापकर्षन्ति यतमानाश्चिकित्सकाः ॥

ते चापि निपुणा वैद्याः कुशलाः संभृतौषधाः । व्याधिभिः परिकृष्यन्ते मृगा व्याधैरिवार्दिताः ॥

ते पिबन्तः कषायांश्च सर्पींषि विविधानि च । दृश्यन्ते जरया भग्ना नागा नागैरिवोत्तमैः ॥

के वा भुवि चिकित्सन्ते रोगार्तान्मृगपक्षिणः । श्वापदानि दरिद्रांश्च प्रायो नार्ता भवन्ति ते ॥

घोरानपि दुराधर्षान्नृपतीनुग्रतेजसः । आक्रम्य रोग आदत्ते पशून्पशुपचो यथा ॥

इति लोकमनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम् । स्रोतसा सहसा क्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा ॥

न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसा तथा । स्वभावा व्यतिवर्तन्ते ये नियुक्ताः शरीरिषु ॥

न म्रियेरन्न जीर्येरन्सर्वे स्युः सर्वकामिकाः । नाप्रियं प्रतिपश्येयुरुत्थानस्य फलं प्रति ॥

उपर्युपरि लोकस्य सर्वो भवितुमिच्छति । यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा ॥

ऐश्वर्यमदमत्तांश्च मत्तान्मद्यमदेन च । अप्रमत्ताः शठाः क्रूरा विक्रान्ताः पर्युपासते ॥

क्लेशाः प्रतिनिवर्तन्ते केषांचिदसमीक्षिताः । स्वं स्वं च पुनरन्येषां न किंचिदभिगम्यते ॥

महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु । वहन्ति शिबिकामन्ये यान्त्यन्ये शिबिकागताः ॥

सर्वेषामृद्धिकामानामन्ये रथपुरःसराः । मनुजाश्च शतस्त्रीकाः शतशो विधवाः स्त्रियः ॥

द्वंद्वारामेषु भूतेषु गच्छन्त्येकैकशो नराः । इदमन्यत्परं पश्य मात्र मोहं करिष्यसि ॥

त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज । उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज ॥

एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातमृषिसत्तम । येन देवाः परित्यज्य मर्त्यलोकं दिवं गताः ॥

नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः परमबुद्धिमान् । संचिन्त्य मनसा धीरो निश्चयं नाध्यगच्छत ॥

पुत्रदारैर्महान्क्लेशो विद्याम्नाये महाञ्श्रमः । किं नु स्याच्छाश्वतं स्थानमल्पक्लेशं महोदयम् ॥

ततो मुहूर्तं संचिन्त्य निश्चितां गतिमात्मनः । परावरज्ञो धर्मस्य परां नैःश्रेयसीं गतिम् ॥

कथं त्वहमसंक्लिष्टो गच्छेयं परमां गतिम् । नावर्तेयं यथा भूयो योनिसंसारसागरे ॥

परं भावं हि काङ्क्षामि यत्र नावर्तते पुनः । सर्वसङ्गान्परित्यज्य निश्चितां मनसो गतिम् ॥

तत्र यास्यामि यत्रात्मा शमं मेऽधिगमिष्यति । अक्षयश्चाव्ययश्चैव यत्र स्थास्यामि शाश्वतः ॥

न तु योगमृते शक्या प्राप्तुं सा परमा गतिः । अवबन्धो हि मुक्तस्य कर्मभिर्नोपपद्यते ॥

तस्माद्योगं समास्थाय त्यक्त्वा गृहकलेवरम् । वायुभूतः प्रवेक्ष्यामि तेजोराशिं दिवाकरम् ॥

न ह्येष क्षयमाप्नोति सोमः सुरगणैर्यथा । कम्पितः पतते भूमिं पुनश्चैवाधिरोहति । क्षीयते हि सदा सोमः पुनश्चैवाभिपूर्यते ॥

रविस्तु संतापयति लोकान्रश्मिभिरुल्बणैः । सर्वतस्तेज आदत्ते नित्यमक्षयमण्डलः ॥

अतो मे रोचते गन्तुमादित्यं दीप्ततेजसम् । अत्र वत्स्यामि दुर्धर्षो निःसङ्गेनान्तरात्मना ॥

सूर्यस्य सदने चाहं निक्षिप्येदं कलेवरम् । ऋषिभिः सह यास्यामि सौरं तेजोऽतिदुःसहम् ॥

आपृच्छामि नगान्नागान्गिरीनुर्वीं दिशो दिवम् । देवदानवगन्धर्वान्पिशाचोरगराक्षसान् ॥

लोकेषु सर्वभूतानि प्रवेक्ष्यामि नसंशयः । पश्यन्तु योगवीर्यं मे सर्वे देवाः सहर्षिभिः ॥

अथानुज्ञाप्य तमृषिं नारदं लोकविश्रुतम् । तस्मादनुज्ञां संप्राप्य जगाम पितरं प्रति ॥

सोऽभिवाद्य महात्मानमृषिं द्वैपायनं मुनिम् । शुकः प्रदक्षिणीकृत्य कृष्णमापृष्टवान्मुनिः ॥

श्रुत्वा ऋषिस्तद्वचनं शुकस्य; प्रीतो महात्मा पुनराह चैनम् । भो भोः पुत्र स्थीयतां तावदद्य; यावच्चक्षुः प्रीणयामि त्वदर्थम् ॥

निरपेक्षः शुको भूत्वा निःस्नेहो मुक्तबन्धनः । मोक्षमेवानुसंचिन्त्य गमनाय मनो दधे । पितरं संपरित्यज्य जगाम द्विजसत्तमः ॥