Mahābhārata Reader

न शक्यो निर्गुणस्तात गुणीकर्तुं विशां पते । गुणवांश्चाप्यगुणवान्यथातत्त्वं निबोध मे ॥

गुणैर्हि गुणवानेव निर्गुणश्चागुणस्तथा । प्राहुरेवं महात्मानो मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥

गुणस्वभावस्त्वव्यक्तो गुणानेवाभिवर्तते । उपयुङ्क्ते च तानेव स चैवाज्ञः स्वभावतः ॥

अव्यक्तस्तु न जानीते पुरुषो ज्ञः स्वभावतः । न मत्तः परमस्तीति नित्यमेवाभिमन्यते ॥

अनेन कारणेनैतदव्यक्तं स्यादचेतनम् । नित्यत्वादक्षरत्वाच्च क्षराणां तत्त्वतोऽन्यथा ॥

यदाज्ञानेन कुर्वीत गुणसर्गं पुनः पुनः । यदात्मानं न जानीते तदाव्यक्तमिहोच्यते ॥

कर्तृत्वाच्चापि तत्त्वानां तत्त्वधर्मी तथोच्यते । कर्तृत्वाच्चैव योनीनां योनिधर्मा तथोच्यते ॥

कर्तृत्वात्प्रकृतीनां तु तथा प्रकृतिधर्मिता । कर्तृत्वाच्चापि बीजानां बीजधर्मी तथोच्यते ॥

गुणानां प्रसवत्वाच्च तथा प्रसवधर्मवान् । कर्तृत्वात्प्रलयानां च तथा प्रलयधर्मिता ॥

बीजत्वात्प्रकृतित्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च । उपेक्षकत्वादन्यत्वादभिमानाच्च केवलम् ॥

मन्यन्ते यतयः शुद्धा अध्यात्मविगतज्वराः । अनित्यं नित्यमव्यक्तमेवमेतद्धि शुश्रुम ॥

अव्यक्तैकत्वमित्याहुर्नानात्वं पुरुषस्तथा । सर्वभूतदयावन्तः केवलं ज्ञानमास्थिताः ॥

अन्यः स पुरुषोऽव्यक्तस्त्वध्रुवो ध्रुवसंज्ञकः । यथा मुञ्ज इषीकायास्तथैवैतद्धि जायते ॥

अन्यं च मशकं विद्यादन्यच्चोदुम्बरं तथा । न चोदुम्बरसंयोगैर्मशकस्तत्र लिप्यते ॥

अन्य एव तथा मत्स्यस्तथान्यदुदकं स्मृतम् । न चोदकस्य स्पर्शेन मत्स्यो लिप्यति सर्वशः ॥

अन्यो ह्यग्निरुखाप्यन्या नित्यमेवमवैहि भोः । न चोपलिप्यते सोऽग्निरुखासंस्पर्शनेन वै ॥

पुष्करं त्वन्यदेवात्र तथान्यदुदकं स्मृतम् । न चोदकस्य स्पर्शेन लिप्यते तत्र पुष्करम् ॥

एतेषां सह संवासं विवासं चैव नित्यशः । यथा तथैनं पश्यन्ति न नित्यं प्राकृता जनाः ॥

ये त्वन्यथैव पश्यन्ति न सम्यक्तेषु दर्शनम् । ते व्यक्तं निरयं घोरं प्रविशन्ति पुनः पुनः ॥

सांख्यदर्शनमेतत्ते परिसंख्यातमुत्तमम् । एवं हि परिसंख्याय सांख्याः केवलतां गताः ॥

ये त्वन्ये तत्त्वकुशलास्तेषामेतन्निदर्शनम् । अतः परं प्रवक्ष्यामि योगानामपि दर्शनम् ॥