Mahābhārata Reader

आद्यन्तं सर्वभूतानां श्रोतुमिच्छामि कौरव । ध्यानं कर्म च कालं च तथैवायुर्युगे युगे ॥

लोकतत्त्वं च कार्त्स्न्येन भूतानामागतिं गतिम् । सर्गश्च निधनं चैव कुत एतत्प्रवर्तते ॥

यदि तेऽनुग्रहे बुद्धिरस्मास्विह सतां वर । एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥

पूर्वं हि कथितं श्रुत्वा भृगुभाषितमुत्तमम् । भरद्वाजस्य विप्रर्षेस्ततो मे बुद्धिरुत्तमा ॥

जाता परमधर्मिष्ठा दिव्यसंस्थानसंस्थिता । ततो भूयस्तु पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् । जगौ यद्भगवान्व्यासः पुत्राय परिपृच्छते ॥

अधीत्य वेदानखिलान्साङ्गोपनिषदस्तथा । अन्विच्छन्नैष्ठिकं कर्म धर्मनैपुणदर्शनात् ॥

कृष्णद्वैपायनं व्यासं पुत्रो वैयासकिः शुकः । पप्रच्छ संदेहमिमं छिन्नधर्मार्थसंशयम् ॥

भूतग्रामस्य कर्तारं कालज्ञाने च निश्चयम् । ब्राह्मणस्य च यत्कृत्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

तस्मै प्रोवाच तत्सर्वं पिता पुत्राय पृच्छते । अतीतानागते विद्वान्सर्वज्ञः सर्वधर्मवित् ॥

अनाद्यन्तमजं दिव्यमजरं ध्रुवमव्ययम् । अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव; त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्कलां ताम् । त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्तो; भागः कलाया दशमश्च यः स्यात् ॥

त्रिंशन्मुहूर्तश्च भवेदहश्च; रात्रिश्च संख्या मुनिभिः प्रणीता । मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंश;त्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः । संवत्सरं द्वे अयने वदन्ति; संख्याविदो दक्षिणमुत्तरं च ॥

अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषलौकिके । रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामहः ॥

पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः । कृष्णोऽहः कर्मचेष्टायां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी ॥

दैवे रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः । अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् ॥

ये ते रात्र्यहनी पूर्वे कीर्तिते दैवलौकिके । तयोः संख्याय वर्षाग्रं ब्राह्मे वक्ष्याम्यहःक्षपे ॥

तेषां संवत्सराग्राणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । कृते त्रेतायुगे चैव द्वापरे च कलौ तथा ॥

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः ॥

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु । एकापायेन संयान्ति सहस्राणि शतानि च ॥

एतानि शाश्वताँल्लोकान्धारयन्ति सनातनान् । एतद्ब्रह्मविदां तात विदितं ब्रह्म शाश्वतम् ॥

चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युगे । नाधर्मेणागमः कश्चित्परस्तस्य प्रवर्तते ॥

इतरेष्वागमाद्धर्मः पादशस्त्ववरोप्यते । चौरिकानृतमायाभिरधर्मश्चोपचीयते ॥

अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः । कृते त्रेतादिष्वेतेषां पादशो ह्रसते वयः ॥

वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीति च नः श्रुतम् । आयूंषि चाशिषश्चैव वेदस्यैव च यत्फलम् ॥

अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे । अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्तिकृता इव ॥

तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुत्तमम् । द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे ॥

एतां द्वादशसाहस्रीं युगाख्यां कवयो विदुः । सहस्रं परिवृत्तं तद्ब्राह्मं दिवसमुच्यते ॥

रात्रिस्तावत्तिथी ब्राह्मी तदादौ विश्वमीश्वरः । प्रलयेऽध्यात्ममाविश्य सुप्त्वा सोऽन्ते विबुध्यते ॥

सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः । रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥

प्रतिबुद्धो विकुरुते ब्रह्माक्षय्यं क्षपाक्षये । सृजते च महद्भूतं तस्माद्व्यक्तात्मकं मनः ॥

ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं जगत् । एकस्य भूतं भूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥

अहर्मुखे विबुद्धः सन्सृजते विद्यया जगत् । अग्र एव महाभूतमाशु व्यक्तात्मकं मनः ॥

अभिभूयेह चार्चिष्मद्व्यसृजत्सप्त मानसान् । दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ॥

मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया । आकाशं जायते तस्मात्तस्य शब्दो गुणो मतः ॥

आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः । बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः ॥

वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भूतं तमोनुदम् । रोचिष्णु जायते तत्र तद्रूपगुणमुच्यते ॥

ज्योतिषोऽपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः । अद्भ्यो गन्धगुणा भूमिः पूर्वैषा सृष्टिरुच्यते ॥

गुणाः पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम् । तेषां यावत्तिथं यद्यत्तत्तत्तावद्गुणं स्मृतम् ॥

उपलभ्याप्सु चेद्गन्धं केचिद्ब्रूयुरनैपुणात् । पृथिव्यामेव तं विद्यादापो वायुं च संश्रितम् ॥

एते तु सप्त पुरुषा नानाविर्याः पृथक्पृथक् । नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य सर्वतः ॥

ते समेत्य महात्मानमन्योन्यमभिसंश्रिताः । शरीराश्रयणं प्राप्तास्ततः पुरुष उच्यते ॥

श्रयणाच्छरीरं भवति मूर्तिमत्षोडशात्मकम् । तदाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मणा ॥

सर्वभूतानि चादाय तपसश्चरणाय च । आदिकर्ता महाभूतं तमेवाहुः प्रजापतिम् ॥

स वै सृजति भूतानि स एव पुरुषः परः । अजो जनयते ब्रह्मा देवर्षिपितृमानवान् ॥

लोकान्नदीः समुद्रांश्च दिशः शैलान्वनस्पतीन् । नरकिंनररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् । अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे । तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मे ऋतानृते । अतो यन्मन्यते धाता तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु । विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात्युत ॥

केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्मविदो जनाः । दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः ॥

पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः । त्रय एतेऽपृथग्भूता नविवेकं तु केचन ॥

एवमेतच्च नैवं च यद्भूतं सृजते जगत् । कर्मस्था विषमं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः ॥

तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं दमः शमः । तेन सर्वानवाप्नोति यान्कामान्मनसेच्छति ॥

तपसा तदवाप्नोति यद्भूतं सृजते जगत् । स तद्भूतश्च सर्वेषां भूतानां भवति प्रभुः ॥

ऋषयस्तपसा वेदानध्यैषन्त दिवानिशम् । अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा ॥

ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु सृष्टयः । शर्वर्यन्तेषु जातानां तान्येवैभ्यो ददाति सः ॥

नामभेदस्तपःकर्मयज्ञाख्या लोकसिद्धयः । आत्मसिद्धिस्तु वेदेषु प्रोच्यते दशभिः क्रमैः ॥

यदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददृष्टिभिः । तदन्तेषु यथायुक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते ॥

कर्मजोऽयं पृथग्भावो द्वंद्वयुक्तो वियोगिनः । आत्मसिद्धिस्तु विज्ञाता जहाति प्रायशो बलम् ॥

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥

आरम्भयज्ञाः क्षत्रस्य हविर्यज्ञा विशस्तथा । परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु तपोयज्ञा द्विजातयः ॥

त्रेतायुगे विधिस्त्वेषां यज्ञानां न कृते युगे । द्वापरे विप्लवं यान्ति यज्ञाः कलियुगे तथा ॥

अपृथग्धर्मिणो मर्त्या ऋक्सामानि यजूंषि च । काम्यां पुष्टिं पृथग्दृष्ट्वा तपोभिस्तप एव च ॥

त्रेतायां तु समस्तास्ते प्रादुरासन्महाबलाः । संयन्तारः स्थावराणां जङ्गमानां च सर्वशः ॥

त्रेतायां संहता ह्येते यज्ञा वर्णास्तथैव च । संरोधादायुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे ॥

दृश्यन्ते नापि दृश्यन्ते वेदाः कलियुगेऽखिलाः । उत्सीदन्ते सयज्ञाश्च केवला धर्मसेतवः ॥

कृते युगे यस्तु धर्मो ब्राह्मणेषु प्रदृश्यते । आत्मवत्सु तपोवत्सु श्रुतवत्सु प्रतिष्ठितः ॥

अधर्मव्रतसंयोगं यथाधर्मं युगे युगे । विक्रियन्ते स्वधर्मस्था वेदवादा यथायुगम् ॥

यथा विश्वानि भूतानि वृष्ट्या भूयांसि प्रावृषि । सृज्यन्ते जङ्गमस्थानि तथा धर्मा युगे युगे ॥

यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्माहरात्रिषु ॥

विहितं कालनानात्वमनादिनिधनं तथा । कीर्तितं यत्पुरस्तात्ते तत्सूते चात्ति च प्रजाः ॥

दधाति प्रभवे स्थानं भूतानां संयमो यमः । स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वंद्वयुक्तानि भूरिशः ॥

सर्गः कालः क्रिया वेदाः कर्ता कार्यं क्रिया फलम् । प्रोक्तं ते पुत्र सर्वं वै यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

प्रत्याहारं तु वक्ष्यामि शर्वर्यादौ गतेऽहनि । यथेदं कुरुतेऽध्यात्मं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः ॥

दिवि सूर्यास्तथा सप्त दहन्ति शिखिनोऽर्चिषा । सर्वमेतत्तदार्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते जगत् ॥