Mahābhārata Reader

पितामह महाप्राज्ञ पुण्डरीकाक्षमच्युतम् । कर्तारमकृतं विष्णुं भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥

नारायणं हृषीकेशं गोविन्दमपराजितम् । तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छामि केशवम् ॥

श्रुतोऽयमर्थो रामस्य जामदग्न्यस्य जल्पतः । नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च ॥

असितो देवलस्तात वाल्मीकिश्च महातपाः । मार्कण्डेयश्च गोविन्दे कथयत्यद्भुतं महत् ॥

केशवो भरतश्रेष्ठ भगवानीश्वरः प्रभुः । पुरुषः सर्वमित्येव श्रूयते बहुधा विभुः ॥

किं तु यानि विदुर्लोके ब्राह्मणाः शार्ङ्गधन्वनः । माहात्म्यानि महाबाहो शृणु तानि युधिष्ठिर ॥

यानि चाहुर्मनुष्येन्द्र ये पुराणविदो जनाः । अशेषेण हि गोविन्दे कीर्तयिष्यामि तान्यहम् ॥

महाभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः । वायुर्ज्योतिस्तथा चापः खं गां चैवान्वकल्पयत् ॥

स दृष्ट्वा पृथिवीं चैव सर्वभूतेश्वरः प्रभुः । अप्स्वेव शयनं चक्रे महात्मा पुरुषोत्तमः ॥

सर्वतेजोमयस्तस्मिञ्शयानः शयने शुभे । सोऽग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणमचिन्तयत् ॥

आश्रयं सर्वभूतानां मनसेति विशुश्रुम । स धारयति भूतात्मा उभे भूतभविष्यती ॥

ततस्तस्मिन्महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनि । भास्करप्रतिमं दिव्यं नाभ्यां पद्ममजायत ॥

स तत्र भगवान्देवः पुष्करे भासयन्दिशः । ब्रह्मा समभवत्तात सर्वभूतपितामहः ॥

तस्मिन्नपि महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनि । तमसः पूर्वजो जज्ञे मधुर्नाम महासुरः ॥

तमुग्रमुग्रकर्माणमुग्रां बुद्धिं समास्थितम् । ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ्जघान पुरुषोत्तमः ॥

तस्य तात वधात्सर्वे देवदानवमानवाः । मधुसूदनमित्याहुर्वृषभं सर्वसात्वताम् ॥

ब्रह्मा तु ससृजे पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान् । मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥

मरीचिः कश्यपं तात पुत्रं चासृजदग्रजम् । मानसं जनयामास तैजसं ब्रह्मसत्तमम् ॥

अङ्गुष्ठादसृजद्ब्रह्मा मरीचेरपि पूर्वजम् । सोऽभवद्भरतश्रेष्ठ दक्षो नाम प्रजापतिः ॥

तस्य पूर्वमजायन्त दश तिस्रश्च भारत । प्रजापतेर्दुहितरस्तासां ज्येष्ठाभवद्दितिः ॥

सर्वधर्मविशेषज्ञः पुण्यकीर्तिर्महायशाः । मारीचः कश्यपस्तात सर्वासामभवत्पतिः ॥

उत्पाद्य तु महाभागस्तासामवरजा दश । ददौ धर्माय धर्मज्ञो दक्ष एव प्रजापतिः ॥

धर्मस्य वसवः पुत्रा रुद्राश्चामिततेजसः । विश्वेदेवाश्च साध्याश्च मरुत्वन्तश्च भारत ॥

अपरास्तु यवीयस्यस्ताभ्योऽन्याः सप्तविंशतिः । सोमस्तासां महाभागः सर्वासामभवत्पतिः ॥

इतरास्तु व्यजायन्त गन्धर्वांस्तुरगान्द्विजान् । गाश्च किंपुरुषान्मत्स्यानौद्भिदांश्च वनस्पतीन् ॥

आदित्यानदितिर्जज्ञे देवश्रेष्ठान्महाबलान् । तेषां विष्णुर्वामनोऽभूद्गोविन्दश्चाभवत्प्रभुः ॥

तस्य विक्रमणादेव देवानां श्रीर्व्यवर्धत । दानवाश्च पराभूता दैतेयी चासुरी प्रजा ॥

विप्रचित्तिप्रधानांश्च दानवानसृजद्दनुः । दितिस्तु सर्वानसुरान्महासत्त्वान्व्यजायत ॥

अहोरात्रं च कालं च यथर्तु मधुसूदनः । पूर्वाह्णं चापराह्णं च सर्वमेवान्वकल्पयत् ॥

बुद्ध्यापः सोऽसृजन्मेघांस्तथा स्थावरजङ्गमान् । पृथिवीं सोऽसृजद्विश्वां सहितां भूरितेजसा ॥

ततः कृष्णो महाबाहुः पुनरेव युधिष्ठिर । ब्राह्मणानां शतं श्रेष्ठं मुखादसृजत प्रभुः ॥

बाहुभ्यां क्षत्रियशतं वैश्यानामूरुतः शतम् । पद्भ्यां शूद्रशतं चैव केशवो भरतर्षभ ॥

स एवं चतुरो वर्णान्समुत्पाद्य महायशाः । अध्यक्षं सर्वभूतानां धातारमकरोत्प्रभुः ॥

यावद्यावदभूच्छ्रद्धा देहं धारयितुं नृणाम् । तावत्तावदजीवंस्ते नासीद्यमकृतं भयम् ॥

न चैषां मैथुनो धर्मो बभूव भरतर्षभ । संकल्पादेव चैतेषामपत्यमुदपद्यत ॥

तत्र त्रेतायुगे काले संकल्पाज्जायते प्रजा । न ह्यभून्मैथुनो धर्मस्तेषामपि जनाधिप ॥

द्वापरे मैथुनो धर्मः प्रजानामभवन्नृप । तथा कलियुगे राजन्द्वंद्वमापेदिरे जनाः ॥

एष भूतपतिस्तात स्वध्यक्षश्च प्रकीर्तितः । निरध्यक्षांस्तु कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तानपि ॥

दक्षिणापथजन्मानः सर्वे तलवरान्ध्रकाः । उत्साः पुलिन्दाः शबराश्चूचुपा मण्डपैः सह ॥

उत्तरापथजन्मानः कीर्तयिष्यामि तानपि । यौनकाम्बोजगान्धाराः किराता बर्बरैः सह ॥

एते पापकृतस्तात चरन्ति पृथिवीमिमाम् । श्वकाकबलगृध्राणां सधर्माणो नराधिप ॥

नैते कृतयुगे तात चरन्ति पृथिवीमिमाम् । त्रेताप्रभृति वर्तन्ते ते जना भरतर्षभ ॥

ततस्तस्मिन्महाघोरे संध्याकाले युगान्तिके । राजानः समसज्जन्त समासाद्येतरेतरम् ॥

एवमेष कुरुश्रेष्ठ प्रादुर्भावो महात्मनः । देवदेवर्षिराचष्ट नारदः सर्वलोकदृक् ॥

नारदोऽप्यथ कृष्णस्य परं मेने नराधिप । शाश्वतत्वं महाबाहो यथावद्भरतर्षभ ॥

एवमेष महाबाहुः केशवः सत्यविक्रमः । अचिन्त्यः पुण्डरीकाक्षो नैष केवलमानुषः ॥